Home

Lajme

Mark Palnikaj – PROBLEME TË GJUHËS SHQIPE

No Comments Argëtim Histori

Gjuha shqipe ka kaluar një etapë të gjatë të zhvillimit të sajë. Ajo sot është shumë e rrezikuar nga përdorimi i panevojshëm i fjalëve nga gjuhët e huaja edhe kur ato i kanë të barabartat e tyre në gjuhën shqipe. Problemin e përdorimit të fjalëve nga gjuhët e huaja në të folurën shqipe e kanë ngritur qysh në shekullin e XVII Pjetër Bogdani dhe kontribuesit e tjerë të ruajtjes së sajë.
Gjatë shekujve të parët tanë e ruajtën gjuhën e tyre pavarsisht se ajo formën e plotë të sajë e mori në Kongresin e Manastirit në vitin 1908. Sot asajë i kanoset një rrezik i dyfishtë, asimilimi nga përdorimi i panevojshëm i fjalëve të huaja dhe përdorimi pa kriter i dialekteve të ndryshme në punimet e shkruara dhe të publikuara.
Nisur nga këto fakte, është detyrë e të gjith popullit shqiptar, por në radhë të parë e personave me arsim dhe njohuri të mjaftueshme për çështjet gjuhësore që të bëjnë çfar të jetë e mundur për ruajtjen dhe kultivimin e sajë.
Kjo detyrë nuk është një problem vetëm gjuhësor dhe shkencor por edhe një problem shum i madh kombëtar.
Fjalë çelës
Gjuha, kongresi, komisia letrare, fjalë të hueja, dialekte, gjuhë normative, akademi, institut.
HYRJE
Të nderuar lexues,
Kongresi i Manastirit ka qënë ngjarje madhore në historinë e kombit tonë jo vetëm se aty u morën vendime me rëndësi për gjuhën shqipe por edhe për arritjen e një dakordësie midis përfaqsuesve të krahinave dhe të subjekteve fetare pjesëmarrëse në Kongres. Mbas një pushtimi rreth 500 vjeçar nga një rregjim që mohoi kombin dhe gjuhën shqipe në vijimësi, duke e ndarë Shqipërinë në 4 vilajete dhe duke mos lejuar me ligj, shkrimin e gjuhës së folur nga shqiptarët, ishte i rrezikuar vetë qënja jonë si komb dhe si shtet më vete në kohën e fundit të Perandorisë Osmane. Koha tregoi se shum shqiptar ishin të indoktrinuar plotësisht nga ideologjia e pushtuesit, nga feja dhe zakonet e tij, dhe dolën haptazi, deri edhe me armë, kundër pavarsisë së Shqipërisë nga Turqia dhe flamurit të saj kombëtar. Këta renegat të fesë dhe kombit të tyre, nuk gjetën mbështetje as në shtresat e gjera të popullit, as në shtresën e intelektualëve të kohës, nëpunës të Perandorisë ose emigrantë në vendet mike të kombit tonë.
Prandaj edhe duhet nderuar dhe kujtuar vepra atdhetare e atyre burrave, që në qytetin e Manastirit hodhën themelet e gjuhës së shkruar shqipe duke u ndarë njëherë e përgjithmonë nga Perandoria Osmane, perandori e shtypjes dhe skllavërimit të popujve.
A DUHET TË MBAHET NJË KONGRES I DREJTSHKRIMIT TË GJUHËS SHQIPE
Kapitulli I
1.1 Kur ka filluar të shkruhet gjuha shqipe?
Studjuesit e gjuhës shqipe kanë shprehur mendimin se ajo është shkruar qysh në vitet e para të shekullit XIII dhe ndoshta edhe më heret. Në botimet e mëparshme është thënë se “shqiptarët kanë një gjuhë të tyren, por ajo shkruhet me germa latine”. Në Regjistrin e Kadastrës dhe të Konçesioneve për Rrethin e Shkodrës të vitit 1416-1417 janë shkruar një numër i madh fjalësh në gjuhën shqipe me germa latine, kryesisht emra vendesh dhe vendbanimesh. Është plotësisht e mundur dhe e besueshme që edhe më përpara të jetë shkruar gjuha shqipe në forma të ndryshme, me alfabete që përdoreshin në atë kohë në Europë.
Deri sot janë të njohura shkrime në gjuhën shqipe nga Pal Ëngjëlli me formulën e pagëzimit në vitin 1462, “Fjalorthi i fon Harfit” i vitit 1496, .Meshari i Gjon Buzukut i vitit 1555, Lek Matrënga në vitin 1592, pastaj vijnë me radhë poezi nga Pal Hasi para vitit 1612, Pjetër Budi rreth vitit 1612, Frang Bardhi me fjalorin Latinisht Shqip te vitit 1635, Ndre Bogdani para vitit 1675 me një gramatikë të shqipes, Pjetër Bogdani me librin “Çeta e Profetëve” që konsiderohet libri i parë në prozë në gjuhën shqipe, Françesko Maria da Leçe me gramatikën e gjuhës shqipe me 274 faqe në vitin 1716, Don Pal Zogaj me një gramatikë të shqipes në vitin 1769. Në shek. XIX u botuan gramatikat e K. Kristoforidhit më1882, S. Frashërit më 1886, J. De Radës më 1894, i cili kishte botuar një gramatikë edhe më parë më 1871. Një vonesë kaq e madhe kodifikimit dhe shkrimit të gjuhës shqipe ka ardhur nga shum faktor, por shkaku kryesor ka qënë pushtimi turk i vendit tonë dhe çensura e pushtuesit për shkrimin e sajë. Para Kongresit të Manastirit, gramatika e fundit e gjuhës shqipe ka qënë ajo e Gaspër Jakova Mërturit e shkruar në vitin 1904.
1.2 Kur janë hapur shkollat e para shqipe?
Deri sot pranohet se shkollat e para shqipe kanë filluar të hapen nga klerikët e fesë katolike në shekullin XVI. Në vitin 1367, në Kishën e Shën Palit në territorin e sotëm të Pukës, ka qënë e hapur një shkollë në nivelin e sotëm të shkollës së mesme. Sot, nga shum studjues, besohet dhe pranohet që shkolla e parë shqipe u hap në Stubëll të Malit të Zi të Karadakut në vitin 1584. Më vonë janë hapur shkolla në gjuhën shqipe në Janjevë, Kurbin, Pllanë, Himarë, Rrjoll dhe Shkodër, të gjitha para vitit 1700. Mbas vitit 1700 kanë vazhduar shkolla në gjuhën shqipe në të gjith teritorin e Arbërisë së asaj kohe, në Janjevë, Varazhdin, Shkodër dhe shum vende të tjera. Mbas vitit 1800 shkrimi i gjuhës shqipe ka marrë hov të madh në Trevat shqiptare të pushtuara nga turqit dhe në diasporën shqiptare në Jug të Italisë nga studjuesit arbëresh. Këtë shërbim atdheut tonë ja kanë kryer në masën pothuaj qind për qind klerikët shqiptarë në të dy anët e detit Adriatik. Në gjuhën shqipe këta kontribues janë quajtur patriotë dhe atdhetar të mëdhenj sepse vepra e tyre ka qënë në fushën e kultivimit të gjuhës shqipe.
1.3 Kur u shkruan abetaret e para?
Me rritjen e kërkesave për shkrimet shqipe, me pregatitjen e gramatikave, me përkthimet kishtare nga gjuhët greke, italjane dhe latine, me shtimin e numrit të shkollave dhe me nxitjen dhe sponsorizimet e Perandorisë Habsburagse, pra Austrohungarisë, hartimi i abetareve për shkolla u bë kërkesë e kohës në mesin e shekullit XVIII. Patriotët që kishin qëllim shkruarjen e gjuhës por në radhë të parë çlirimin e vendit nga pushtuesi turk, ju vunë punës në mënyrë të ethëshme për hartimin e abetareve. Në harkun kohor të gjashtëdhjetë viteve u shkruan tetëmbëdhjetë tekste abetaresh si më poshtë:

  1. Naum Veqilharxhi: “Fare i shkurtër e i përdorçim Ëvetar shqip” (1844, 1845)
  2. Panajot Kupitori: “Abetare e gjuhës shqipe” (1860)
  3. Anastas Byku: Gramme për shqiptarë” (1861)
  4. Konstandin Kristoforidhi: “Abetare skip” (1867, 1869, 1872)
  5. Daut Boriçi: “Abetare shqip” (1869)
  6. Vasil Dhimitër Ruso: “Pellazgjika shqip alfavitar”, Bukuresht 1877
  7. Jani Vreto: “Alfabetare e gjuhësë shqip”, Kostantinopojë 1879
  8. Anastas Kullurioti: “Abavetar” (1882)
  9. Sami H. Frashëri: “Abetare e gjuhësë shqip”, (1886, 1888, 1900)
  10. Jovan Risto Tërova: “Abetarea shqipe”, Bukuresht 1887
  11. Gaspër Benusi: “Abetare e gjuhësë shqyp”, Bukuresht 1886, 1890
  12. “Abetari i qitun pri shoqniet tBashkimit tgiuhes shqype”, Shkodër 1899
  13. Said Najdeni:”Abetare e gjuhës shqipe”, Sofje 1900
  14. Shtjefën Gjeçovi: “Abetarja e Zymit” (1900)
  15. Ndre Mjeda:”Këndime për shkollë të para”, Vjenë 1904
  16. Luigj Gurakuqi: “Abetari për mësoitore filltare t`Shqypnis”, Napoli 1905, Bukuresht 1906
  17. “Abetare toskërisht, pas abecesë së vjetrë të Stambollit”, Sofje 1908
  18. “Abetare gegërisht, pas abecesë së vjetrë të Stambollit”, Sofje 1908
    Ndoshta ka edhe të tjera abetare që mund të jenë shkruar në këtë periudhë por edhe 18 abetare në 60 vjet nuk janë pak për një vend të vogël si ky yni.
    1.4 Alfabeti i përdorur para Kongresit të Manastirit.
    Në të gjitha botimet para vitit 1908, ka qënë problem shkrimi i gjuhës shqipe mbasi nuk kishte një alfabet të miratuar. Në shkrimet e tyre shkruesit e shqipes kanë vënë në fillim një lloj alfabeti dhe mënyrën e leximit të shkrimit. Pothuajse gjithmonë, me përjashtim të ndonjë rasti kur shkrimi i shqipes është bërë me germa greke, baza e shkrimit të shqipes ka qënë alfabeti i gjuhës latine. Për të shkruar gjuhën latine kanë mjaftuar 30 germa. Për të shkruar gjuhën shqipe, e cila ka një numër të madh fonemash, sot përdoren 36 germa, por në realitet, shumë tinguj të kësaj gjuhe të cilët përdoren në të folurën e përditëshme nuk arrihet të shkruhen por ato zëvëndësohen me germa standarte. Edhe Buzuku, edhe Bardhi, edhe Bogdani, edhe të tjerët mbas tyre, kur kanë shkruar kanë përdorur tërësisht alfabetin latin duke shtuar edhe disa shenja të tjera të huazuar nga gjuhët greke dhe sllave, ose duke shpikur vetë simbole të tjera për shkrimin e shqipes. Rast tipik i këtij veprimi ka qënë prifti katolik i ritit grek, Nilo Katalano, i cili në vitin 1675, hartoi një alfabet të tijin me 54 germa dhe një gramatikë të shqipes. Me këto dy arritje ai hapi shkollën shqipe në Himarë me njëqind nxënës. Ky ka qënë një kontribut shum i madh i tij por pak është punuar nga studjuesit për hulumtimin dhe publikimin e veprës së Katalanos.
    Në arkivin e Grotaferratës dhe në Arkivin e Propagandës Fide në Vatikan, kam parë një numër jo të vogël të dokumentave të asaj kohe, shumica të pa publikuara deri sot. Kjo është një punë që në të ardhmen besoj se do ta kryejnë studjuesit e rinj të gjuhës dhe të historisë dhe nuk është objekti kryesor i këtij shkrimi.
    1.5 Ku flitej gjuha shqipe.
    Është e vështirë të përcaktohej me saktësi se deri ku shtrihej e folura në gjuhën shqipe dhe në cilin dialekt flitej.
    Dëshminë e parë të shkruar për zonat shqipfolëse e kemi nga libri i Françesko Marias da Leçe të vitit 1716. Ai në hyrje të librit të tij ka shkruar: “Fati më caktoi Shqipërinë dhe shkova aty me bindje të verbër. Por, ç’mund të bëja unë në ato anë pa ditur gjuhën aq të vështirë të atij vendi? Ç’të mirë mund të shpresonte prej meje Feja jonë? A do mund të prisnin Shkëlqesitë Tuaja ndonjë lajm të mire prej meje lidhur me kthimin e banorëve të atyre anëve në fenë tonë? Dhe në fund, ç’rezultat do arrija unë vetë, përveçse do provoja mbi lëkurën time mësimin që vjen nga ai proverbi i vjetër: Askush s’ta vë veshin kur i flet në gjuhë të huaj. Ndaj ju vura me shumë zell punës për mësimin e asaj gjuhe dhe me shumë mund ia dola mbanë. Me habi konstatova se kjo gjuhë flitet në gjithë shtrirjen e Mbretërisë së Epirit, në një pjesë të Rumelisë e të Mbretërisë së Serbisë, në vende të veçnta të Bullgarisë, në Stamboll, në Dalmaci, thuajse në të gjitha provincat e Mbretërisë së Napolit dhe në ndonjë krahinë të Sicilisë.” P. Francesco Maria da Lecce, “Osservazioni gramaticali nella lingua Albanese”, Roma, 1716, p.2-3
    Gjatë hulumtimit të shkrimeve të vjetra të gjuhës shqipe, krahas studimeve që kanë kryer studjuesit e tjerë, kam zbuluar që në gjuhë shqipe ka shkruar prifti francez fra Giaçinto nga Sospello në një libër me 510 faqe në dorëshkrim, i pabotuar deri më sot, në të cilin ai ka përdorur i pari fjalën shqiptar në një dokument të shkruar të njohur deri më sot, dokument të cilin e kam publikuar para muajit tetor 2021 në disa gazeta dhe televizione. Kam publikuar në Revistën Hylli i Dritës fletë nga regjistri i kishës së famullisë së Shalës, të shkruara në gjuhën shqipe në vitin 1778. Kam publikuar edhe dy dokumenta të shkruara në gjuhën shqipe në kishën e Nikajve para vitit 1883.
    Në kushtet kur shqiptarët jetonin si pjesë e Perandorisë Osmane, ka patur lëvizje shum të mëdha të popullsive të krahinave shqiptare në tërë Perandorinë Osmane por edhe jashtë sajë. Kjo ka bërë që të krijohen komunitete shqipfolëse në shum vende siç shkruhet më sipër. Në shtetin e sotëm turk ka një komunitet shqiptarësh rreth 5 miljon, por ata po asimilohen dhe po konvertohen në turq në mungesë të shkollave shqipe dhe të kultivimit të gjuhës së tyre. Shqiptarë ka me shumicë edhe në Liban, Egjypt, Ukrainë, Argjentinë, SHBA, dhe shum vende të tjera por ata po e humbasin gjuhën dhe kombësinë e tyre.
    Kapitulli II
    2.1 Kongresi i Manastirit.
    Përmbysja e regjimit despotik dhe ardhja në fuqi e Xhonturqve ose turqve të rinj në Perandorinë Osmane, u duk sikur i dha një frymë europiane edhe qeverisë së asaj perandorie. Shqiptarët nxituan menjëherë të nxjerrin përfitimet e tyre në situatën e krijuar.
    Intelektualët shqiptarë, atdhetarë të vërtetë, të të gjitha besimeve fetare, ranë dakort të mbanin një Konferencë Akademike mbi gjuhën shqipe në Manastir, kryeqendra e vilajetit me të njëjtin emër.
    Kjo Konferencë ka hyrë në histori me emrin Kongresi i Manastirit dhe u mbajt mes datave 14 deri – 22 nëntor 1908, për standardizimin e alfabetit të gjuhës shqipe. Qëndrimi i delegatëve ndaj punimeve të këtij Kongresi ka qënë shum fisnik dhe unifikimi i alfabetit të shqipes ka qënë një arritje e madhe kombëtare. Vendimet e këtij kongresi konsiderohen guri i themelit i gjuhës normative të kombit shqiptar.
    Është e dhimbshme që njëri nga kontributorët më të mëdhenj të shkrimit të shqipes nëpërmjet gazetës Albania që botohej në Bruksel, Faik Konica, u shpreh kundra këtij kongresi.
    Megjith ndonjë kundërshti që nuk pati ndonjë impakt për pengimin e vijueshmërisë së shkrimit shqip, kongresi gjeti miratim në të gjitha trevat ku flitej gjuha shqipe.
    Ky kongres është i ruajtur në Arkivin Qëndror të Shtetit i filmuar megjithse pa zë. Materialet e kongresit janë të ruajtura dhe të publikuara shum herë gjatë këtyre 110 viteve. Nuk është qëllimi i këtij shkrimi as publikimi as analiza e këtij kongresi sepse studjues të tjerë kanë bërë mjaft publikime me vlera lidhur me punimet e tij.
    2.2 Vijimësia e punës për unifikimin e gjuhës dhe të shkrimit.
    Mbas këtij kongresi, vazhdoi një punë e ethëshme për publikimin e veprave në gjuhë shqipe dhe për unifikimin e shkrimit. Barrën kryesore e mbajti shtypshkronja françeskane në Shkodër e drejtuar nga Dom Ndoc Nikaj. Në këtë shtypshkronjë u shtypën mijëra shkrime, libra, revista dhe broshura. Krahas punimeve të tjera, punime me rëndësi në atë kohë kanë qënë punimet e Shtjefën Gjeçovit për Kanunin e Lek Dukagjinit, të Gjergj Fishtës për Lahutën e Malsisë, botimi i revistës prestigjioze “Hylli i Dritës” dhe i disa revistave të tjera. Krahas këtyre botimeve, ka vazhduar puna intensive nga diaspora shqiptare me botime në qendrat e sajë, Bukuresht, Egjypt, Boston, Kalabri dhe vende të tjera ku janë shtypur shum punime në gjuhën shqipe duke dhënë një kontribut shum të madh për unifikimin e gjuhës. Është me vend të shënojmë këtu që në shtypshkronjën françeskane në Shkodër, pothuaj gjatë gjith kohës u shkrua shqip por në dialektin gegë të kësaj gjuhe. Me kalimin e viteve, u shtuan numri i shtypshkronjave dhe i botimeve në gjuhë shqipe por pa një direktivë të përcaktuar mirë për unifikimin e sajë.
    Kontribut me vlera ka qënë krijimi i Komisisë Letrare në vitin 1916 në Shkodër me 1 shtator 1916 dhe Kongresi Arsimor i Lushnjes me 1920.
    Komisia Letrare është institucioni i parë që hartoi “Rregulla mbi ortografinë e gjuhës shqipe“, duke dhënë kodifikimin e parë të drejtshkrimit tonë, në të cilën u vendos që gjuha standarde shqipe të jetë gjuha letrare e normëzuar mbi dialektin e Elbasanit. Ky vendim u sanksionua edhe me botimin në “Fletoren zyrtare” të Shqipërisë më 1923, mbasi kishte marrë edhe miratimin në Kongresin Arsimor të Lushnjës më 1920. Në këtë Kongres ishte njësuar edhe terminologjia që do të përdorej në tekstet shkollore. Tani edhe studimi i strukturës gramatikore të gjuhës shqipe bëhej, kryesisht, mbi këtë bazë. Mund të thuhet se shumica e gramatikave që u botuan në periudhën e Pavarësisë ishin në mbështetje të plotë të vendimeve të Komisisë Letrare Shqipe të Shkodrës.
    Në vijim të punës shkencore për unifikimin e gjuhës përpjekje për të organizuar veprimtarinë shkencore u bënë më 1940 me krijimin e Institutit të Studimeve Shqiptare në të cilin, në kushtet e pushtimit italian, u përfshinë studiues të njohur shqiptarë dhe italianë, të gjuhës, letërsisë dhe të artit. Kryetar i parë i këtij Instituti ishte Ernest Koliqi dhe sekretar i përgjithshëm Zef Valentini, ndërsa ndër anëtarët kishte intelektualë të shquar si Aleksandër Xhuvani, Ekrem Vlora, Eqrem Çabej, Karl Gurakuqi, Kol Kamsi, Lasgush Poradeci, Lazër Shantoja, Sotir Kolea, Vangjel Koça etj. Më 1942 u quajt Instituti Mbretnuer Shqiptar, në varësi të Kryeministrisë. Në periudhën e pushtimit gjerman (1944) Instituti u riorganizua dhe u quajt Instituti për Studime e Arte, me zgjerimin e fushave të kërkimit e të numrit të studiuesve, tanimë vetëm shqiptarë, të ndarë në tri degë: gjuhësi, arte dhe shkenca natyrore e teknike. Në këtë institucion u përfshinë edhe intelektualë të tjerë të njohur të kohës, si: Ali Asllani, Arshi Pipa, Hamdi Sulçebe, Hasan Dosti, Krist Maloki, Kristo Floqi, Ndoc Nikaj, Mithat Frashëri, Odhise Paskali, Spiro Konda, Vasfi Samimi, Vedat Kokona etj.
    Mbas vitit 1944, ngjarja kulmore për unifikimin e gjuhës së shkruar në të gjitha trevat ku flitej shqip, brenda dhe jashtë kufijve shtetëror, ka qënë Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe.
    Ky Kongres u mbajt nga data 20 deri më 25 nëntor 1972, në Tiranë me nismën e Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë dhe me praninë e 87 delegatëve nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi dhe arbëreshët e Italisë. Ky kongresi, pa asnjë dyshim ka qënë ngjarja më e rëndësishme e shekullit XX për gjuhën tonë kombëtare pas Kongesit të Manastirit që miratoi alfabetin.
    Mbas shum debatesh, nisur kryesisht nga motive atdhetare, për të ruajtur unitetin kombëtar,
    Specialistët e gjuhës, miratuan rregulla, që ishin të ndikuara edhe nga politika e kohës, duke
    qënë në kundërshtim të plotë me bindjet shkencore të shum prej tyre, akademikë dhe njohës
    shum të mirë të problemeve gjuhësore.
    Mbas vitit 1990, kur këta specialistë mund ta thonin mendimin e tyre të pandikuar dhe të pa
    frikësuar nga politika, filluan të dalin në shtyp kritikat e para për vendimet e këtij Kongresi.
    Edhe këto kritika nuk i shpëtuen një politizimi të tejskajshëm. Specialistët e vërtetë u shprehën
    se ka patur vendime të gabuara në këtë kongres por kjo ngjarje ka patur rëndësi shum të madhe
    jo vetëm gjuhësore por edhe historike prandaj nuk duhet as të prekej, as të hidhej poshtë.
    Njerëz të etikës, aspak specialista të gjuhës, filluan të flasin jo me terma shkencore për këtë
    problem mbasi ata në shumicën më të madhe nuk kishin haber nga shkenca gjuhësore, por
    filluan të shajnë komunizmin dhe të thonë se ky kongres ka shkatërruar gjuhën shqipe dhe disa
    nga këta hodhën haptas idenë se “Gjuha gegërishte duhet të ishte gjuhë kombëtare dhe çdo gjë
    që ishte vendosur duhet të hidhej poshtë.” Nga foltorja e parlamentit shqiptar, deputetë të
    mandatuar nga populli flasin në gjuhë dialektore dhe jo në gjuhën zyrtare të njohur dhe të
    miratuar zyrtarisht duke u bërë një shembull i keq për drejtshkrimin dhe përdorimin e gjuhës
    shqipe. Po kështu, edhe shum gazetarë dhe analistë, në emisionet radiofonike dhe televizive
    përdorin fjalë të huaja krejtësisht pa nevojë edhe kur fjalët shqipe ekzistojnë. Është për të ardhur
    keq, që në shkrimet dhe librat e tyre edhe persona me grada shkencore deri edhe Profesor
    Doktor, nuk i zbatojnë rregullat e miratuara të drejtshkrimit të gjuhës tonë dhe shkruajnë në
    dialektin e tyre. Shifet qartë që ky veprim kryhet në shenjë proteste ndaj mohimit të dialektit
    gegë dhe këtë në shum raste e pohojnë me gojën e tyre.
  19. 3 A duhet shkruar gegërisht në publikime zyrtare dhe akademike?
    Shkruesi i këtij shkrimi është nga Nikajt, një fis përfaqësues i popullsisë së Gegërisë ose i
    Gegnisë siç ju pëlqen të shkruajnë disa. Nëse do të nisesha nga kjo, shkrimi im do të duhej të
    shkruhej në dialektin gegë të gjuhës shqipe. Bëjmë pyetjen se çfar do të ndodhte në shtete jo
    shum të mëdha, psh si Italia ose Franca ose në shtete të mëdha si Rusia, Kina dhe SHBA-të
    nëse secili do të shkruante libra në dialektin e krahinës nga vjen? Rezultati do të ishte një
    katraurë e madhe gjuhësore ku nuk do ta merrte vesh i pari të dytin.
    Ju bëj pyetje atyre që pretendojnë se duhet të shkruhet në gegërishte dhe vetë shkruajnë në një
    variant të gegërishtes që nuk e përfaqëson gjuhën e të gjith atyre që e quajnë veten gegë se a
    janë marrë vesh midis tyre se cilin version të gegërishtes duhet të pranojnë shqiptarët?
    Konsiderohet popullsi gege nga lumi Shkumbin e sipër ku përfshihet popullsia e Elbasanit,
    Tiranës, Krujës, Kavajës,Lezhës, Shkodrës, gjith zona shqipfolëse në Mal të Zi, Puka, Tropoja, Mirdita, Mati, Dibra, Librazhdi dhe pothuajse e gjith popullsia e kombësisë shqiptare e Kosovës dhe e Maqedonisë, madje edhe popullsia e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanovcit. Dhe pytja që shtroj këtu publikisht është se për cilën gegërishte e kanë fjalën këta zotërinj, për varjantin e gjuhës
    shkodranishte apo atë të Mirditës, Dibrës dhe vendeve të tjera?
    Nëse vendosim të hedhim poshtë gjuhën ekzistuese dhe të pranojmë në mënyrë unanime
    varjantin gegë të gjuhës, do të kemi shum probleme midis vetë gegëve se si do ta shkruajmë
    fjalën mirë, do ta shkruajmë majr, mëjr apo në ndonjë formë tjetër. Nëse japim shembuj të tjerë
    të diversitetit të gjuhës shqipe në dialektin gegë, kësi shembujsh do të kishim pa fund.
    Nisur nga sa parashtrova më sipër, jam i mendimit që të gjith shqiptarët, kudo që ndodhen deri
    në fund të botës, duhet të respektojnë rregullat e drejtshkrimit të miratuara dhe shkrimet qoftë ato
    të administratës shtetërore dhe të medias, qoftë ato të shkrimeve publike të çfardo forme, duhet
    të shkruhen në gjuhën normative të miratuar dhe të pranuar zyrtarisht nga organizmat përkatëse.
    2.4 A duhet të ndryshojë rregulli për shkrimin e gjuhës shqipe?
    Për këtë problem ka dy grupe të mëdha që shfaqin mendime që e kundërshtojnë njëra tjetrën.
    Njëri grup është radikal në qëndrimin e tij, pretendon që Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës
    Shqipe i vitit 1972 duhet të hidhet poshtë si një truk i organizuar nga shteti komunist i kohës dhe
    besnikët e atij regjimi, servila deri në ekstrem të regjimit. Më tutje ata janë të mendimit të futet
    në përdorim dialekti gegë që kanë ata në mendjen e tyre, dialekti i banorëve të rrethit Shkodër.
    Por ata harrojnë se Shkodra nuk i ka përfaqësuar kurrë, as në ditët më të fuqishme të sajë, të
    gjitha krahinat gege të Shqipërisë në asnjë lloj problematike.
    Grupi tjetër është më i moderuar, ata janë për rishikimin e vendimeve të Kongresit të
    Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe të vitit 1972, pa e hedhur poshtë këtë kongres. Ata janë shprehur
    se janë specialistët e gjuhës që duhet të na thonë se çfar duhet të ndryshohet në ato vendime të
    mëparshme në mënyrë që gjuha shqipe të jetë e përsosur.
    Unë nuk jam specialist i gjuhës dhe nuk di të jap mendime për atë problem por duke dëgjuar
    pambarimisht diskutime për fjalët kokë dhe Vlorë jam bindur se diçka duhet të rregullohet sepse
    nuk mund të thuhet kokministër për kryeministër as koktar për kryetar. Edhe emri Vlorë ma merr
    mendja se duhet të shkruhet Vlonë mbasi fjala vlonjat nuk ka kuptim të shkruhet vlorjat.
    Bazuar nga sa thamë në këtë paragraf, konkluzioni është që duhet vënë dorë me kujdes dhe pa
    pasione dhe mllefe mbi rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe. Këtë duhet ta bëjnë specialistët
    e gjuhës dhe jo politikanët as fondamentalistët e çfardo ngjyre që të jenë.
    2.5 Cila është zgjidhja e këtij problemi?
    Persona të ndryshëm kësaj pyetje do ti jepnin përgjigje nga më të ndryshme dhe zgjidhjet e
    propozuara mund të jenë në numër shum të madh.
    Lidhur me këtë problem unë kam propozimin se duhet të bëhet një kongres për drejtshkrimin e gjuhës shqipe. Këtë a arsyetoj nga dy faktor:
  20. Sot gati 50 vjet mbas Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe kanë dalë problematika
    të reja të cilave specialistët e fushës duhet tu japin zgjidhje. Me kalimin e kohës ndodhin ndryshime të cilat domosdo duhet të reflektohen në rregullat e shkrimit të gjuhës.
  21. Për të reflektuar të gjitha ato shqetësime që paraqesin personat e ndryshëm qoftë specialist ose jo të gjuhësisë, duhet të studjohen shqetësime e paraqitura dhe duhet tu jepet përgjigje shkencore dhe institucionale, në mënyrë që në të ardhmen të mos kemi këso rastesh ku njëri shkruan në një formë dhe tjetri në një tjetër. Duhet rënë dakort që të gjitha palët ti binden një rregulli normativ për përdorimin e gjuhës.
    Normalisht këtë problem duhet ta zgjidhin institucionet zyrtare të Shtetit Shqiptar siç janë Katedra e Gjuhës Shqipe e Universitetit të Tiranës, Akademia e Studimeve Albanologjike me Institutin e sajë të Gjuhës dhe të Letërsisë, Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë.
    Gjatë këtyre 30 vjetëve të fundit kemi vënë re një indiferencë të palejushme ndaj dëmtimit të imazhit të gjuhës shqipe qoftë në media qoftë në botimet zyrtare dhe private.
    Pothuajse në asnjë rast gjatë këtyre 30 vjetëve nuk kemi parë ndonjë reagim institucional të këtyre institucioneve për shkrimin në mënyrë të gabuar edhe të akteve zyrtare të Qeverisë dhe të Parlamentit Shqiptar. Aktet zyrtare të publikuara në internet janë të mbushura plot me gabime drejtshkrimore dhe askush nuk mban përgjegjësi dhe asnjë institucion zyrtar nuk reagon ndaj këtij masakrimi që po i bëhet gjuhës sonë.
    2.6 Përfundimi dhe rekomandimet
    Nisur nga këto fakte që parashtrova më sipër jam i mendimit që shoqëria civile duhet të japë kontributin e sajë për këtë problem dhe ta thotë fuqishëm fjalën e sajë.
    Mbasi shteti dhe organizmat zyrtare që janë të specializuara për të bërë studimet gjuhësore, nuk po e marrin seriozisht problemin e ruajtjes dhe përmirësimit të gjuhës shqipe, i mbetet shoqërisë civile dhe organizatave jo qeveritare, me intelektualët më të aftë dhe më patriot që ti dalin për zot këtij problemi madhor të kombit tonë. Akademia e Shkencave Alternative Rrënjët Tona, mund të jetë njëri nga këto subjekte që mund ta marrë një nismë të tillë. Kjo do të arrihet nëse merren masat e nevojshme për krijimin e burimeve të nevojshme financiare dhe organizimin e specialistëve me qëllim final mbajtjen e një kongres të ri të drejtshkrimit të gjuhës shqipe. Nëse sigurohen burimet e nevojshme financiare për këtë problem, jam i mendimit që në vija të përgjithshme të veprohet në këtë mënyrë:
  22. Të vendoset data e mundshme e parashikuar për mbajtjen e këtij kongresi mbas jo më pak se 18 muaj nga data e publikimit të njoftimit.
  23. Të njoftohen publikisht të gjith personat e interesuar për ndryshimet gjuhësore brenda dhe jashtë Shqipërisë, se ata mund të pregatisin brenda një viti nga data e publikimit, material të shkruar për vërejtjet për mënyrën se si shkruhet sot gjuha dhe të paraqesin propozimet për ndryshime.
  24. Të kërkohet nga specialistët më të mirë dhe të njohur si të tillë për gjuhën shqipe që të paraqesin me shkrim përvojat dhe mendimet e tyre për ndryshime.
  25. Ata që nuk sjellin materialet e nevojshme brenda një viti, përjashtohen nga e drejta e publikimit të punimeve ose vërejtjeve të tyre.
  26. Në afatin kohor të 6 muajve, duhet të publikohen të plota këto referate me të gjitha vërejtjet dhe propozimet e paraqitura. Materialet të botohen në formë libri dhe të shpërndahen para mbajtjes së kongresit.
  27. Një komision specialistësh i Akademisë duhet të studjojë të gjitha materialet e paraqitura dhe të sjellë në Kongres për miratim një platformë zyrtare për ndryshimet e propozuara.
  28. Në këtë kongres të jenë të ftuar për të marrë pjesë edhe institucionet zyrtare të shtetit shqiptar që merren me problemet gjuhësore.
  29. Mbas një diskutimi të gjatë të problematikave të paraqitura, të kalohen për votim propozimet për ndryshimet që propozohen.
  30. Të kenë të drejtë vote të gjith ata persona që paraqesin për punimet e këtij kongresi një punim shkencor mbi çeshtjet e gjuhës mbi 30 faqe format A4.
  31. Kongresi të jetë i publikuar nga mediat e shkruara dhe televizionet. Gjatë punimeve të kongresit nuk duhet lejuar të marrin pjesë ata që nuk kanë paraqitur materiale me përjashtim të personave personalitete të cilët do të ftohen nga organizatorët.
    Ky organizim do të kushtojë shumë mund dhe djersë por edhe shumë para por do të jetë një veprimtari e rëndësishme me interes kombëtar.
    Jam i mendimit që edhe organet zyrtare të shtetit shqiptar do të jenë të detyruara ti njohin vendimet e këtij kongresi i cili nuk duhet të ketë ndikime nga asnjë krah i politikës por të jetë thellësisht me përmbajtje shkencore dhe kombëtare.
    Ju faleminderit
    Mark Palnikaj,

Burimi/Facebook e Autorit

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *