Home

Lajme

Kush ishte gruaja e Naim Frashërit apo vajza që frymëzonte Haki Stërmillin

No Comments Argëtim Histori

Pak kush e di kush ishte gruaja e Naim Frashërit apo vajza që frymëzonte Haki Stërmillin, fytyrën e Eugjenisë së Andon Zako Çajupit apo trishtimin e Brojkës së Migjenit. Cilat ishin muzat e shkrimtarëve tanë dhe pse mungojnë biografitë ndryshe të autorëve…

Haki Stërmilli, burri me vështrimin e thellë, veshur me kostumin e zi, shfaqet elegant në fotot e mbetura në kohë. Në historinë e letrave shqipe ai është një ndër personazhet më interesante për vetë profilin që ka, gazetar, kryetar i shërbimit sekret shqiptar në kapërcyell të viteve 1923-1924, partizan në Luftën e Dytë Botërore, përfaqësues i Dibrës në Kuvendin Popullor, mbrojtës i të drejtave të grave në shtyp dhe autor i një prej veprave më të rëndësishme të fillesave të historisë sonë letrare “Sikur t’isha djalë” (1936).

Historia e Dijes, vajzës jetime të mbuluar me ferexhe që zbulon papritur dashurinë, e cila hap tek ajo dëshirën për ta parë botën ndryshe nuk mund të ishte thjesht një përfytyrim i aktit të krijimit. Stërmilli analizon me këtë personazh botën femërore, duke treguar kushtet e vështira në të cilat jetonte femra shqiptare para Luftës së Dytë Botërore. Ai e bën Dijen të shkruajë ditar, duke treguar aty jo vetëm dëshirat e fshehta për Shpendin, por dhe dëshirën e saj për të mësuar për të jetuar në një botë më të lirë.

Kritika shqiptare ende nuk i ka dhënë Dijes vendin e duhur në galerinë e pafund të personazheve të kësaj letërsie, ku ajo vijon të shfaqet e ndrojtur. Por teksa flasim për Dijen ne shohim se sa pak dimë për jetën e burrit që i pëlqente të vishej bukur, Haki Stërmillin. Në një histori letërsie, e cila deri atëherë ishte më shumë një sprovë, ai shfaqet si autor i disa romaneve. Ajo çfarë dimë për Stërmillin janë titujt e veprave që ka shkruar. Ne nuk dimë se kush ishte “Dija” e tij, në ishte i martuar apo ndonjë vajzë me të njëjtin emër e torturonte nga pamundësia për t’u takuar lehtë.

Historia e letërsisë shqipe është një nga më të varfrat sa u përket historive të dashurive, letrave apo qoftë dhe ndarjeve. Në asnjë letërsi shkrimtarët nuk shfaqen kaq seriozë, si qenie perfekte të zhveshur nga veset. Pas viteve ’50, vetë sociorealizmi i përjashtonte histori të tilla në jetë e jo më në letërsi. Por nëse hidhemi sërish para në kohë e kemi të vështirë të përfytyrojmë se cila mund të ketë qenë gruaja e Naim Frashërit, një prej intelektualëve më tërheqës të Perandorisë Osmane. Apo çfarë e trazonte kur shkruante vargjet “Në fytyrët tënde gjeta Bukurinë / Si ajy që gjeti në malt Perëndinë / Lulezët e Majit sa janë të mira! / Po përpara teje m’erdhë të pështira / Kur shoh faqezët’ e tua / Ç’vjeft’ i mbetet trëndafilit, / Zëri yt shpirt më jep mua …” (Poezia Bukurija). Është e vështirë të besosh udhëtimet e tij nga Janina në Stamboll pa pasur në mendje imazhin e një femre. Asnjë biograf nuk është marrë deri tani me jetën private të Naim Frashërit, duke e bërë profilin e këtij intelektuali të rëndësishëm të kohës të mos jetë i plotë.

E ç’mund të themi për të ditur më shumë mbi Marin Barletin, Gjon Buzukun, Pjetër Budin, Frang Bardhin apo Pjetër Bogdanin. Edhe botimet e sotme të Jeronim de Radës, djaloshit që bëri një jetë të lirë përtej brigjeve, denjojnë të rrëfejnë mbi pasionet apo femrat që takoi në jetë. Do të ishte e pamundur ta mendojmë De Radën një asket teksa Arshi Pipa, pas hulumtimeve në Kozencë mes dorëshkrimeve, zbuloi letra që ai ia drejtonte tek Josephine de Knorr, Dora D’Istria, Emil Reinhold, Domenico Damis, Faik Konica, Giuseppe Schirò, Louis Podhorsky etj. A thua mes këtyre letërkëmbimeve nuk kishte asnjë për grua?

Në një nga letrat drejtuar të atit më 1845-n ai shprehet për martesën: “Dhe a mos duhet ta shes talentin, që Zoti më ka falur për t’u shërbyer shumë njerëzve, për çmimin e një gruaje, në një kohë kur ai don që martesa të jetë një betim i shenjtë hyjnor?” Kjo letër të lë të kuptosh që poeti do të jetojë i lirë, duke mos ia lënë zemrën peng vetëm një dashurie.

Interesante do të ishte të kishim sot ditarin e Ndre Mjedës, priftit, gjuhëtarit e poetit lirik, i cili përpara se të përqafonte besimin mbrëmjeve në Venecia ëndërronte të jetonte si shkrimtar i lirë. Më pas u nis në veri të Valencias në Spanjë, ku studioi letërsi. Sa keq që copëza historish që mund të kenë shoqëruar jetën e Mjedës janë shuar sapo kanë mbaruar duke mos mbetur në asnjë rresht. Po kështu histori të Filip Shirokës, Luigj Gurakuqit, Sami Frashërit, Naum Veqilharxhit, Risto Siliqit, Mihal Gramenos …

Ne dimë shumë pak për Eugjeninë, gruan, ikja e së cilës nga kjo jetë do të sillte një nga elegjitë më të bukura për ndarjen shkruar nga Andon Zako Çajupi. Ajo dhe Çajupi janë takuar në Aleksandri, ku Andoni u vendos për të studiuar frëngjisht për pesë vite te Sainte Catherine des Lazaristes. Pas studimeve ata u martuan dhe patën bashkë një djalë me emrin Stefan. Të gjithë ata që janë marrë me jetën e Andon Zako Çajupit nuk kanë shkruar asnjë rresht për Eugjeninë, gruan që do të frymëzonte një nga vajet më të bukura të shkruara në historinë tonë letrare. Ndarja e saj e parakohshme nga jeta do ta zhyste në trishtim shkrimtarin, i cili nuk ngurron të hedhë në letër fjalët e zemrës, duke shkruar: “Që ditën që vdiqe, që kur s’të kam parë / Lotët që kam derdhur, s’më janë dhe tharë / Shumë vjetë u bënë sot u mbushën dhjetë / Që kur më ke lënë dhe s’të shoh në jetë!” (Vajë).

Brojka, vajza e ndrojtur shkodrane, është një ndër të parat që tregon se në letërsinë shqipe ka pasur jetë. E fshehur për vite me radhë në sirtarët e familjarëve të poetit, lidhja e saj me Migjenin është bërë publike vetëm pak kohë më parë, në një biografi të hartuar nga Skënder Luarasi. Dashuria mes tyre ka qenë e fortë. Kjo ndihet edhe në letrat që Brojka ia dërgon së motrës së tij Ollgës, teksa i rri pranë të vëllait në spital. Ja çfarë i shkruan ajo: “Ndoshta edhe ti vetë e ke vërejtur se ai më ka dashur, edhe pse unë këtë e kam fshehur prej teje, sipas dëshirës së tij. Kur e kam pyetur se ç’duhet të them ty, sepse unë gjithmonë kam thënë diçka, ai m’u përgjigj: ‘Më mirë mos, motrat ndoshta e shohin edhe vetë, por unë nuk dëshiroj që ato qoftë edhe për një çast të mendojnë se unë dashurinë time ia fal dikujt tjetër përveç tyre’. Pas kësaj unë i thashë se dashuria e tij ndaj jush do të mbetet kurdoherë e paprekur dhe dashuria ndërmjet nesh është e një lloji tjetër dashurie, entuziazëm që nuk e gjen shpesh në jetë e se ju motrat e tija do të gëzoheshit për këtë. Dhe mbeti ashtu siç deshi ai. E unë përkundrejt tij kam qenë mund të them lirshëm, shumë e kujdesshme. Kur ma shfaqi dashurinë për herë të parë përmes një letre, unë i jam përgjigjur se edhe tek unë ka lindur e njëjta ndjenjë, se edhe unë e dashuroj dhe e respektoj”.

Ja çfarë i shkruante Migjeni asaj në një letër: “Ti je kundër meje aq e ëmbël, më e ëmbël sesa engjëlli që nuk ekziston. Kam dashuruar e kam puthur, por vetëm te ty kam gjetur qenien e vërtetë shoqërore”.

Djaloshi që nisi studimet për letërsi në Athinë ka pasur një nga jetët më interesante deri në hyrjen e komunizmit në vend. Përpara se të merrte anijen për në Marsejë më 1937-n, ai ndalon në Itali të takohet me Migjenin… Më pas, përmes Mesdheut mbërrin në Marsejë e ndalon në Paris për të takuar Llazar Fundon e Ali Kelmendin dhe u bashkohet Brigadave Internacionale me vullnetarët e brigadës “Garibaldi” në Spanjë, merr pjesë në mbledhjen e shkrimtarëve antifashistë në Valencia, ku ishte dhe Hemingueji, Pablo Neruda etj. Dy nga romanet më të bukura të letërsisë sonë e kanë zanafillën nga kjo periudhë e shpenguar në jetën e shkrimtarit. Aty ka lindur dhe Ana dhe Anita, dy femrat personazhe te Nata e Ustikës dhe Hasta la vista. Por, për fat të keq në ditarin e shkrimtarit nuk shohim asnjë takim dashurie të kësaj kohe. Ajo çfarë dihet zyrtarisht është martesa e tij me piktoren Safo Marko, me të cilën pati dy fëmijë dhe një jetë aspak të lehtë nën komunizëm.

Historitë e fshehura të dashurisë apo tradhtia, flirtet e vogla që mund të ndodhnin në jetën e secilit as që mund të mendoheshin të hidheshin në letër gjatë komunizmit, ku vetë erosi mungonte në letërsi. Pas viteve ‘50 e deri në fillim të viteve ‘90 e gjithë letërsia është pothuajse e zbrazur nga histori të tilla. Ato mund të ndodhnin në jetë, por jo në letra. Në biografitë zyrtare të shkrimtarëve shqiptarë të asaj periudhe qoftë edhe në Wikipedia, ndryshe nga shkrimtarët e huaj nuk jepet me kë kanë qenë të martuar. Megjithatë, bashkëshortet e shkrimtarëve të kësaj periudhe kanë luajtur një rol të rëndësishëm në letërsinë që ata shkruan.

Le ta nisim me Lasgushin. Nafija, vajza brune nga Durrësi, do ta dashuronte menjëherë poetin. Ajo ishte njohur më parë me vargjet e tij aq sa padurimi i zemrës për takimin e radhës. Nafije Mema, e pajisur me një kulturë perëndimore, njohëse e tri gjuhëve të huaja, arriti ta “zotërojë” Lasgushin sa të sertë aq edhe të thyeshëm, sa të prerë aq elokuent, sa tekanjoz aq edhe të ëmbël e njerëzor. Ajo me zgjuarsi, thjeshtësi, durim arriti ta adhurojë Atë, të gjithë qenien e tij, me të mirat e tekat e një njeriu të madh. Nuk u nda kurrë nga ai. Do të ishte gruaja e tij, shoqja e tij besnike. Do t’i qëndronte afër në shumë momente të vështira, në shpërthimet e jashtëzakonshme që ia krijonte gjendja e tij e keqe shëndetësore dhe anatemimi i regjimit komunist. Do të ndante më të vështirësitë e panumërta të jetës dhe do të ishte i vetmi njeri që ai do t’i besonte pa frikë çdo bisedë indiskrete politike pa pasur frikë se do të ishte i tradhtuar. Kaluan bashkë plot 44 vjet. Letrat e tyre të dashurisë janë botuar së fundmi nga të bijat. Por, ana tjetër intime e Lasgushit, ajo e studentit në Grac apo të riut të gjatë veshur me kostum në Tiranën e atyre viteve apo poetit më vonë, pothuajse nuk ekziston.

Dhimitër Shuteriqi, një ndër shkrimtarët më prodhimtarë pas viteve ’60, njihet dhe për lidhjen e fortë që pati me bashkëshorten Mynever. Vajza me flokët e drejtë nga Elbasani nuk do të ndahej asnjëherë prej tij që kur u njohën në kohë lufte. “Kemi punuar në një nga fshatrat më të thellë, sepse ne ishim te shtypi ilegal. Që nga kjo kohë kemi punuar bashkë, ku unë isha redaktore, ai ishte kryeredaktor. Kur unë isha punonjëse e propagandës në Elbasan, ai ishte shef. Edhe këtu në Tiranë ai u interesua që unë të isha brenda këtij kuadri, që të merresha me shtypin e me botimet dhe kam punuar me shtypin e botimet gjithë jetën time. Kam qenë në Komitetin Qendror të Partisë në sektorin e shtypit, pastaj kam qenë zv/drejtore e shtëpisë botuese ‘8 Nëntori’. Kam qenë gjithnjë afër veprimtarisë shkencore të Dhimitrit”, kujton ajo në një intervistë pas ndarjes së tij nga jeta.

Mynever ka kontribut në historinë e librave biografikë, duke sjellë për herë të parë në historinë e botimeve tona një libër mbi jetën e saj me Shuteriqin, Një jetë me dashuri, duke ndjekur shembullin e bashkëshorteve të shkrimtarëve të njohur në botë, si Ana Dostojevska apo të tjera. “Në katedër zuri vend një djalë i ri, me një paraqitje që më tërhoqi menjëherë vëmendjen dhe që e regjistrova në kujtesë në mënyrë krejt të pavetëdijshme, por tepër besnike: flokë të zinj pak të valëzuar, fytyrë e bardhë e fisme, buzë mishtore me pjesën e poshtme disi të varur. Ndërsa nën syzet e vogla me një rreth ari të hollë, që nuk më lejonin t’i shquaja ngjyrën e syve, arrita të dalloj gjithsesi vështrimin e tij të vëmendshëm, që m’u duk se më drejtohej mua”, shkruan ajo.

Dritëro Agolli hyn te shkrimtarët ku tragjedia njerëzore, siç ishte prishja e marrëdhënieve shqiptaro-ruse, do të bënte të ndahej përgjithmonë nga gruaja e tij Nina ruse, me të cilën kishte edhe një djalë. Martesa e mëvonshme me Sadijen dhe lindja e dy fëmijëve, një djali e një vajze, do ta mbulonte me heshtje këtë histori, për të cilën dhe vetë shkrimtari preferoi të mos fliste. Do të ishte bukur të kishim nga ai ditarë apo letra nga kjo periudhë e ndarjes apo njohjes me Ninën, apo histori të tjera kur si gazetar i ri udhëtonte në krahina të ndryshme të vendit. Agolli është një ndër shkrimtarët që ka folur më shumë mbi tradhtinë në tregimet e tij. Te Zhurma e erërave të dikurshme ne takojmë femra jo të lumtura në jetën bashkëshortore, të cilat udhëtojnë deri në Tiranë për të takuar gazetarin e ri, që një ditë kishte bujtur në shtëpinë e tyre. Tregimet e Agollit tregojnë se asnjëherë nuk e dimë kur mund ta takojmë lumturinë.

Njohja me Sadijen duket se do të sjellë gëzim në jetën e shkrimtarit. Vetëm pak kohë më parë është botuar libri Dashuri në kohën e Krishtit me letrat e dashurisë që ata ia dërgonin njëri-tjetrit nga njohja gjatë jetës martesore. Ky libër e pasuron kolanën e rrëfimeve të munguara në këtë gjini në letërsinë tonë dhe, nga ana tjetër, na sjell jetën tjetër të Agollit, atë të pasionantit dhe të dashuruarit me gruan që ndan jetën.

Çifti Helena dhe Ismail Kadare janë një ndër çiftet më interesantë në letrat shqipe. Biondja me sytë e bukur nga Elbasani do të dashurohej me studentin shqiptar në Rusi që kur i lexoi vargjet e para. Më pas ajo i shkroi një letër, pa e menduar se kjo do të ishte letra e parë e një morie letrash që do t’i shkruante më pas gjatë bashkëjetesës së tyre. Fjalia e Dhimitër Xhuvanit, që në atë kohë ishte student në Rusi bashkë me Kadarenë, se vajza që ka shkruar letrën është më e bukur se në fotografi, duket se do të ndizte shkëndijën e parë të një raporti dashurie që vazhdon ende edhe sot. Çifti Kadare, ashtu si me letërsinë që shkruan, por edhe me jetën e tyre, do të ndikonin në emancipimin e shoqërisë.

Fakti që Helena ishte shkrimtare e një nga autoret femra më të talentuara pas viteve ‘70, e bënte ta kuptonte më lehtë jetën plot trazime të shkrimtarit. Ajo diti t’i jepte atij dimensionin e lirisë, kaq i nevojshëm për shkrimin, duke ia bërë më të lehtë jetën në diktaturë. Disa vite më parë ajo botoi librin autobiografik Kohë e pamjaftueshme, ku tregon jetën e saj përkrah Kadaresë. Një libër, i cili e çon lart nivelin e botimeve të kësaj natyre në historinë letrare, pasi Helena nuk ngurron të tregojë çdo gjë interesante rreth gjeniut, pa fshehur dhe rastet ku femra të tjera kanë hyrë mes tyre duke e bërë të ndihet “xheloze”. Po vetë Kadare është ndër shkrimtarët më të hapur për sa i përket jetës private. Në librin Ftesë në studio ai nuk ngurron të tregojë pasazhe, copëza dashurish të jetuara në kohën e studimeve në Rusi, letra që ua dërgonte vajzave ruse apo ato çfarë i shkruanin ato duke bërë që për herë të parë një shkrimtar shqiptar të flasë hapur për intimitete të tilla, për të cilat lexuesi është kaq kurioz. Ja çfarë i shkruan Ljuba C., një vajzë me të cilën kishte dalë disa herë:

Që kishe në natyrën tënde diçka anormale, madje prej krimineli, këtë e pikasi qysh në fillim nëna ime kur erdhe për të pirë çaj te ne. Por ajo, fisnike siç është, nuk më tha asgjë për të mos më dëshpëruar. Veç kur i tregova letrën tënde të ndyrë më tha se ti ishe më i keq se ç’e kishte menduar. Një përbindësh i vërtetë, pjellë tipike e një bote që shtypi ynë sovjetik e quan me të drejtë të zvetënuar, por që ne mezi i besojmë. Të pije çaj me ty ishte njëlloj si të pije çaj me djallin. Këto, këto fjalë të nënës sime, e cila njëlloj si unë, e ndien veten të fyer si njeri, si grua. Ti iu duke asaj, dhe tani më dukesh edhe mua si mishërimi i së keqes. Nuk mjaftonte sjellja mospërfillëse ndaj prindërve të mi, kur ti mezi iu përgjigje pyetjeve të tyre me nga një “po” ose një “jo” të thatë, sikur të ishe një zotëri i madh, por duhej të dërgoje edhe atë shëmti. Do të mjaftonte urrejtja jote ndaj poezisë (Pushkinit) e sidomos ndaj muzikës, termat e së cilës pa kurrfarë turpi i krahasoje me sëmundjet veneriane, për të kuptuar se ç’përbindësh je. I poshtër gjej në fund, duke e parë se me prindërit e mi nuk do të ecte, ti u përpoqe të bësh për vete gjyshen, e cila ishte e vetmja që pasi dëgjoi poshtërsitë e tua, tha: “Zoti e ndjeftë!”. Më vjen turp, shumë turp, që jam shoqëruar me ty. Duke të urryer shumë, shumë. Ljuba (Ftesë në studio).

Një tjetër bashkëshorte e bukur e letrave shqipe është Eftipia, gruaja e Mitrush Kutelit. Vajza elegante nga qyteti i Korçës pëlqente të vishej bukur e me stil. Njohja me Kutelin ishte gjëja më e bukur në jetën e saj. Ajo ra në dashuri pa e ditur se jeta përkrah këtij burri nuk do të ishte e lehtë. Janë të njohura letrat që ai i dërgonte asaj, sidomos gjatë kohës kur ishte në burg. Kaq afër jemi, por kaq larg, / Të lutem mos më prit / Na ndajnë terre rreth e qark / Dhe yll për mua s’ndrit.

Burimi/MAPO / KultPlus.com

Nikollë Nikprelaj – LAHUTA – KRENARI KOMBЁTARE

No Comments Argëtim Histori

Lahuta është memorie shekullore e breznive arbërore – shqiptare, është gjëmë e shekujve të qëndresës sonë, është trimëri, kryengritje, është mburrje dhe lartësim i betejave të fituara ndër shekuj. Nuk ma merr mendja së ka pasur një shtëpi në Malësi e që lahuta nuk ka qenë e varur në muret e sajë, në ballë të vatrës ku shëmbëllente lashtësinë e identitetit tonë, pavarësisht së a kishte apo nuk kishte lahutarë në atë shtëpi. Konkretisht në shtëpinë time nuk ka pasur lahutarë nga paraardhësit e mi, por lahuta ka zënë vendin më të rëndësishëm në murin e odës sonë, aty ku pritnim mysafirë.
Mbrëmë me 17 maj 2022, në Shtëpinë e Kulturës në Tuz, u organizua “Festivali i Lahutës”, edicioni IV “Lahuta, Okarina, Polifonia”. Që nga titulli në pankartë, duket të jetë një ambicie e dëshirave të njerëzve për të bërë diçka në fushën e kulturës, por jo e konceptuar në mënyrë profesionale për të na sjell një ngjarje kulturore të traditës ashtu siç e meriton lahuta dhe malësorët e Malësisë heroike. Për ketë lloj organizimi mora vesh dy ditë para së të mbahej, ku edhe kjo më bëri të dyshoj për një organizim jo si duhet të këtij festivali. Dua të vij u thashë, për Lahutën dhe malësorët e mi fisnik. Dhe shkova… Që në fillim pash një skenografi joadekuate për këtë aktivitet, një zërim që nuk plotësonte kërkesat e pjesëmarrësve në skenë dhe një sallë me fare pak publik. Krejt kjo artikulohej si një organizim i çakorduar. Për të mos u zgjatur shumë e përcolla me vëmendje këtë farë “festivali” e që nuk i kishte nivelet as të një ndeje mbas darke! Ne fakt pritshmëritë e mia kaq ishin, duke pasur parasysh se organizatorët e këtij “festivali” nuk e njohin, andaj nuk kanë as si ta duan lahutën. “Të jesh malësor dhe të mos e njohësh lahutën domethënë të mos e duash atë”, thotë Malësia! Unë personalisht gati një gjysmë shekulli, mes tjerash jam edhe lahutar! Si lahutar kam interpretuar kudo ka shqiptar nëpër botë dhe jam mirënjohur me mirënjohje të ndryshme dhe duartrokitje, të cilat për mua kanë qenë dhe janë mirënjohja më e madhe. Kam qenë, jam dhe do jem gjithmonë i gatshëm të jap kontributin tim në Tuzin tim e jo vetëm, por për këtë festival mora veshë dy-tre ditë para mbajtjes së tij, nga rrjetet sociale dhe kjo më dëshpëroi shumë! Në fushën e kulturës, institucionet tona nuk po e japin provimin! “Nëse do të kuptosh së si e ka shtëpinë filani, shko shikoja oborrin”, thotë populli ynë i urtë?! Me bindje te plotë pohoj së: Kultura është Oborri i një populli. Në fakt e dija së si do jetë ky festival. Edhe kaq pak lahutarë sa ka Malësia sot, mungonin: Arton Nikprelaj, i riu ynë, që për fat të keq është i vetmi nga këto anë që interpreton shumë mirë me Lahutë. Legjenda e gjallë dhe idoli im i lahutës Jonuz Delaj, ishte prezent por për shkaqe shëndetësore interpretoi jo drejtpërdrejt, por në playback. Dy lahutarët nga Kosova: Isa Elezi dhe Hysen Kurtaj bënë një përformancë të lavdërueshme, por për fat të keq ky i fundit, Hyseni (mbi 70 vjeç) gati e theu qafën duke rënë me kokë poshtë nga një lartësi prej rreth një metër e gjysmë nga një skenë e vogël e improvizuar për faqe të zezë. Lahutarët përformuan pothuajse për karrige – pa shikues. Mund të kenë qenë rreth 30 persona nga të cilët gjysma ishin punonjës komune. Po të kishte qenë ndonjë joshqiptar aty prezent, mendoj se do t’i gëzohej zemra nga ky i ashtuquajtur festival i lahutarëve shqiptarë. Ku janë gazetarët tanë? Ku janë kritikët tanë?
Unë kam një përgjigje së ku janë ata: E kanë frikë partinë… Unë nuk kam frikë asnjë parti. Partia ime është kultura dhe populli të cilit të cilit i përkas! Mos ardhtë dita kurë Malësinë e udhëheq dikush që nuk është malësor, por ardhtë dita kurë Malësinë ta udhëheqin ata malësorë të cilët kanë për interes jo një grusht njerëzish luajal e që keqpërdoren lehtësisht, por që kanë prioritet të mirat shoqërore të vendit të tyre. Dikush mund të thotë:pse Nikollë bën kritika e nuk rri rehat sikur të tjerët? Unë gjithmonë e kam thënë dhe do ta them të vërtetën, e kush të hidhërohet le të zbathet vetë!? Heshtja është pohim. Nuk mundem të hesht. Ndihem shumë i fuqishëm sepse e dua dhe më don Malësia. Politikanët shkojnë e vijnë. Unë nuk shkoj e vij, por jam këtu e do të jem krenar bashkë me Malësinë time!
Nikollë Nikprelaj

Burimi/Facebook/Autori

Agetina Gega – Histori e vertet ne kohen e komunizmit.

No Comments Argëtim Histori

Interrnimi!
Nji nat e nxeht si zjarmi i kuq pushtues po shkrumonte ate siluet njerzore ne skajin e katundit kufitar te Sterbecit … Ajo nuk myllte sy pse kishte nji flak te madhe qe po i gulconte shpirtin perjashta.
“O burr cuo a po ndigjon?”
“Flej moj ca dreqin ke se asht 4 e nadjes! Flej edhe dy or!”
“Po si po me flehet mor burr he mos fjetsha ma! Kam shikju ka oda è fmijve po nuk ka ardh Brahimi ne shpi sonte.”
“Athuuu.., mos..,” i merret goja dhe i dridhen buzt Lanit te shkret.
“Njat po kam frik he mas kjosha ma mir”
Ah maj gru duhet me shku, me lajmru se na ka ik djali se po u bane 24 or pa e padit zhdukjen na pret internimi”…
“Po ti ske lujt mendsh me e padit djalin pa dit ku asht he mjer na. Pash Zoten prit edhe sonte”, thot ajo me za te mekun prej lotve.
Kalon edhe nji nat shpreset è djegun si peni i qirit ne marim, por asnji lajm, as nga lajmet e malit te Zi shqip dhe as nga njerzit è katundit nuk peshperitet asgja. Lani hap kutin è duhanit mush duhanin mbi tefter qe mbante mes dy gishtash dhe zakonisht è thurte cingaren ne pak sekonda por dora po i dridhje aq shum saqe duhani i derdhet pertok te pragu i sofres. Ishte nata e par qe i tepronte rracjoni i buks asaj familje te madhe. Te nesermen hip ne nji rrimorkjo skodet e fill te dega e mrendshme ne Shkoder.
“Kam ardh me ba padi”
Polici i msum me ket shprehje i thot :”Plotso formularin.
Ktu ke me shkru ke padit.
Ma posht pse è padit dhe ne fund firmen”
Lani e plotson tuj u dridh dhe ja zgjat evidencen è vogel sa nji pllam doret policit. Pollici i hedh nji shikim dhe me vrap kalon ne krahun tjeter te godins. Dalin 4 polic dy prej te cilve e mbarthejn dursh per karrige ku ishte i ulun. Nji tjeter e godet me dy shputa ne faqe me sa forc kishte, i fundit fillon nji seri pytjesh. “Qe kur s’esht kthyer djali ne shtepi”
” Sonte naten” !
“Ti a i ke tregua djalit gjat rritjes se si vendlindja nuk ka apo e ke edukuar desertor??.” ..
Ajo paradite u mbulu me pytje te ndryshme, te dhunshme derisa nji telefonat konfirmoj dyshimet e hetuesve te cilet u terbun edhe ma teper ne Lanin.
“Ti qe ke rritur dezertor, tradhtar, armik te partis dhe te ndertimit socjalist dhe ke vonuar padin qe ti japesh mundsi djalit te arratiset ne emer te popullit ti me gjith familjen tande denohesh me interrnim!”
Lani u kthye te kulla e tij ne Sterbec. Hyni ne oden e pritjes dhe i ulun ndejun pak prej lodhjes e prej merzije fiksoj tavanin me nostalgji. Syt ju mbushen me lot tuj fiksu shqiponjen e kuqe ne qender ku varej llampa. Ajo shqiponj simbol ne ate kull u imprenju ne zemer spese shpejt do mbetej kujtim…
Sigurimi i shtetit po debatonte ku ta dergonte at familje te madhe qe te gjindeshin sa ma keq. Trajektorja è Kalvarit shum shpejt u ba destinacjoni ne nji katund , ma i varfni ne pothujse gjith vendin. Aty ku dita e puns ishte vetem 42 qindarka, per ta lujt sa ma mir lojen è giljotins komuniste familja muslimane u vendos ne nje qel prifti ne zemren e katundit te Jubanit…
Aty, aty, familje muslimane ne zemer te katolikve me ju dhunu ate cka kishin ma te shejt, qelen priftnore…
Ne krahun tjeter familjen muslimane me e dhunu psikologjikisht tuj e dergu me profanizu besimin.
Por vujtja è popullit te Jubanit ka lekuren è vrazhd perjashta e zemren plot humanizem permrendi. Shum shpejt ajo familje u gjend è perkrahun nga katolikt e Jubanit. Femijt è Lanit edhe pse te medhenj ne mosh lidhen shoqni, punojshin, lujshin bashk pa asnji diferenc ideologjike apo fetare.. .
Sigurimi me fantazmat e nats te pagume prej shtetit despotar po cmendeshin. Shantazhi politik, ideologjik, ndaj familjes se Lanit kishte deshtu. Zemra è mir e popullit nuk mundte me u sjell keq me mysafirt. Ato i ndihmun, i respekun, i ftune ne dasma me sofer mjerimi edhe pse denimin po e vunin bashk. Internimi ishte burgu i hapun i atij katundi qe numronte 5 klerik te burgosun, 2 te pushkatum dhe 2 te vdekun ne birucat e burgjeve te katallanit me làsh te kuqe.
Katundi ishte i gzum per fatin qe ma ne fund kishin marr vesht qe Brahimi kishte mrrit ne Amerik…
Vitet e gjata te internimit mbarune. Dita kur familja e Lan Caushit po kthehej tek kulla è tij ne Sterbec u mbush me surprize te jashtzakonshme. Familja e Lanit me ma shum se 10 pjestar e la qelen e priftit, per her te fundit dhe zbriti ne rrugen qendrore te asfaltume. Ato pritshin me u largu pa zhurm por per habi u gjinden ne mes nji populli qe po ju shterngonte doren njeni mas tjetrit, po i perqafnin me dashamirsin e nji miqsie te paster e te sinqert. Askush nuk mbeti pa i pershndet dhe uru fat ne jet . Ekumenizmi fetar ishte fakt i jetum dhe shtjellum me zemer, Reflesi i te padukshems del gjithmon ne pah, si dhomat e zemres qe filtrojn gjakun e keq ashtu edhe populli filtroj me jet te keqen ne komunizem. Nocjonet jemi ne, deshmitaret e durimit, qe s’mund te prekemi nga ndotje fjalesh, paragjykimesh, sepse tepsia me amelcinen e gjuhs se perbashket asht virtyti shqiptar. Feja asht peni i pa dukshem qe Zoti ka lidh me cdo shpirt njerzor per te cilin te kapena fort. Ai nuk shihet, nuk perzihet, nuk gjuhet, nuk gjykohet sepse po e ngatrrume penin e shpirtit do kputet e ma s’do gjejm rrugen è drits amshimit ne terrin e ksaj jete.

Burimi/Facebook/Autorja

AKEJTE JAN FISE ILIRE

No Comments Argëtim Histori

Shkruan Teuta Reka
Ne Antikitet as ne mesjete nuk kan ekzistuar Greket, Doret dhe Moloset qe jan shtyllat e greqis se vjeter, jan fise Iire. Sipas teoris se genjeshtrave te grekeve dhe filogrekeve ne shqiperi: Akejt ishte emertimi i grekeve, por fatkeqsisht edhe keto jan Ilir. Dhe Faktet nuk mohohen dot me Pensione 350 evro greke. Ju uroj lexim te kendshem.
GUSTAVE GLOTZ:
DYNDJA DORIKE ERDHI NGA SHQIPËRIA. AKEJTI DHE DORËT ISHIN FISE NGA ILIRIA. DYNDJA ILIRE E VITIT 1200 P.E.S, MORI PARA AKEJT, HITITËT ETJ., DHE NDALI NË EGJIPT. RAMSESI THOSHTE PËR TA: NUK KA BURRË QË T’I MBAJË.
(THJESHT HARXHONI PAK KOHË DHE LEXOJENI: DO KUPTONI SE PSE ILIRIA ËSHTË THEMELI I LAVDISË SË “GREQISË” SË LASHTË… FILMAT HOLLIVUDIANË ME SPARTANË DORË “GREKË” QË LUFTOJNË ME PERSË ZEZAKË, JANË PËRRALLA E SOTME HISTORIKE)
Dyndja dorike (1200). Duke u vetëshpërndarë, akejt ishin zgjeruar rrezikshëm në një mënyrë të dobët. Duke shkuar në çdo breg të Mesdheut, ata lanë shumë boshllëqe pas tyre. Gradualisht grupe të së njëjtës racë [me akejt], që flisnin një dialekt të së njëjtës gjuhë dolën prej Ilirisë dhe kaluan nëpër Pind, duke zbritur gjithnjë e më tepër drejt jugut. Dorët po hynin në histori. Rreth 1200-s, ky infiltrim i ngadaltë u shndërrua në një dyndje. Mbase ai u spraps për njëfarë kohe; kalatë e Mikenës duhet të kenë bërë detyrën që pritej prej tyre. Por Heraklidët [shënim imi: bijtë e Herakliut, sic quheshin dorët] u kthyen triumfues me ushtritë e tre fiseve të tyre. Disa ndoqën rrugët e Perëndimit dhe pushtuan Epirin, Etolinë, Akarnaninë dhe Elisin; të tjerët, duke përparuar nga Lindja, nënshtruan Fokisin, Korintin, Argolisin, Lakoninë dhe Mesenian. Në Peloponez, akejt u detyruan që, ose të nënshtroheshin, ose të strehoheshin maleve të Arkadisë. Pas kontinentit u erdhi radha e ishujve jugorë: Melosi dhe Thera, Kreta, dhe pastaj Karpatosi, Kosi dhe Rodi ranë pre e zaptuesve.
Egërsia e këtij sulmi nga gjithkah, shpërndau fluturimthi te njerëzit, llahtar. Pati trazira e ngjeshje të egra. Të pushtuarit kërkonin shtëpi të reja me çdo kusht dhe ata u bënë të tmerrshëm për të tjerët. Turbullirat ishin të zakonshme. “Ishujt nuk gjenin paqe”, thotë një dokument i Rameses III; dhe po kështu ishte pjesa kontinentale. Shumë akej kërkuan strehim te vëllezërit e tyre në Atikë. Një rrymë e fortë emigrimi lindi në tërë Azinë e Vogël dhe transformoi civilizimin e saj. Ionia priti akejt e çdo vendi, përfshirë këtu, pa dyshim, popullsi nga Pylosi. Delosi u bë qendra religjioze e kësaj Akaie atiko-ioniane. Rreth së njëjtës kohë, mushki, frigjianët, rrëzuan hititët dhe morën kryeqendrën e tyre, Pterian; ishte fundi i një fuqie e cila kishte kundërpeshuar atë të faraonëve dhe që sprapsi atë të asirianëve. Një dinasti e heraklidëve u bë sunduese e Lidisë.
Dhe pastaj një masë egjeasish, përfshirë “pelestët” ose “kheretimët” (kretanët) dhe “zakaritë” (teukrët ose burrat nga Zakro) u shfaqën në kufijtë e Egjiptit. Kishin ardhur nga toka dhe nga deti, me gratë e fëmijët e tyre të grumbulluar tog mbi qerret me buaj. “Nuk kish njeri që t’i mbante!”. Rameses III ia doli t’i ndalojë në Magadil, por nuk mundi t’i pengojë ata që të vendosen në vendin që mori nga palestët emrin Palestinë (1193). Ajo që ndodhi me botën mikenase, pas pushtimit të 1200-s, nuk mund të krahasohet në asnjë mënyrë me atë që i kishte ndodhur Kretës, dyqind vjet më parë. Akejtë, të përshtatur me civilizimin kretan, kishin ruajtur trashëgiminë e tij, edhe pse e lanë që të mpaket. Dorët, të ardhur nga egërsia e Shqipërisë [“Albania”, sic!], shkatërruan gjithçka mbeti prej tij.
Kalimi i tyre, nga Korinti në Spartë, u shënua nga një vazhdë rrënojash. Në Kretë portet u braktisën, për të kapur majat në brendësi, dhe mbetjeve të mjeruara të Knososit iu dha flaka. Kësaj radhe, për qytetin që dikur ishte “Zonja e Mesdheut”, gjithçka kishte mbaruar, me të vërtetë; mbi rrënojat e nxira, të varrosura nga shekujt, tre mijë vjet do të kaploheshin nga heshtja e vdekjes. I gjithë ky shkatërrim, nuk ishte, jo!, shenjë e një stuhie lokale e të përkohshme, por ishte shenjë e një kataklizmi universal dhe përfundimtar. Civilizimi i bukur i Bronzit ra, kur u shfaq Hekuri.


Gustave Glotz (17 February 1862, Haguenau, Bas-Rhin – 16 April 1935, Paris) was a French historian of ancient Greece. He was a supporter of the theory that history never follows a simple, logical course. In 1920, he became a member of the Académie des inscriptions et belles-lettres, and was named its president in 1928. His work on the economic history of Greece and the ancient Greek city is particularly noted.
Titulli: The Aegean Civilization
Autori: Gustave Glotz
Botues: Routledge, 2013 (reprint)/
First edition: Routledge & Kegan Paul Ltd. 1923
https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.125085

Burimi/Facebook/Fari Xh Xharra

Milush Kopiliqi heroi kryesor i Betejës së Kosovës të vitit 1389

No Comments Argëtim Histori

Figurat qendrore të Betejës së Kosovës të vitit 1389, pa dyshim se kanë qenë dhe mbeten, Milush Nikollë Kopiliqi, dhe Sulltan Muradi i parë, që njëherë janë edhe përfaqësues të dy botëve, të botës islame, e cila po zgjerohej me Perandorinë osmane dhe botës së krishterë, e cila ishte vënë në mbrojtje të Evropës nga dominimi i furishëm osman. Pushtimi turk në këto troje dhe në Evropë, shikuar realisht, ishte hakmarrja e botës islame për kryqëzatat që ndërmori Evropa, kundër myslimanëve dhe hebrenjve në shekujt XI e XII.

Cikli i këngëve të Luftës së Kosovës në folkloristikën shqiptare është trajtuar si cikël i këngëve legjendare, edhe pse mendoj se kemi të bëjmë me këngë të mirëfillta historike, por të veshura me elemente legjendare, ashtu sikur janë të veshura edhe të gjitha eposet e botës, duke filluar nga Mahabharata, Ramajana, Epi i Gilgameshit, Iliada e Odiseja e Homerit e deri të këngët e mirëfillta historike të popujve të ndryshëm.

Këngën e parë, të plotë, për “Betejën e Kosovës” me sa dimë ne, e ka shënuar studiuesi serb, Gligorije Elezoviq, në vitin 1923. Këngën e ka botuar në “Arkivin për lashtësinë shqiptare, gjuhën dhe etnologjinë”, në Beograd. Realisht ky është edhe varianti më i plotë dhe artistikisht më i godituri, edhe pse atë e ka shënuar në kushte dhe rrethana specifike. Këngën e ka rrëfyer, rapsodi shqiptar, Hamëz Xhemë, Bojku, i cili ndodhej në burg, i arrestuar nga regjimi serb i asaj kohe. Studiuesi, Elezoviq, ka vërejtur me të drejtë se po të ishte kënduar kënga, ajo do të kishte dalë shumë më origjinale dhe e pasur me elemente stilistike. Ky variant, në vitin 1937 është botuar në “Visaret e kombit”, në Shkodër.

Një variant të kësaj kënge e ka shënuar studiuesja angleze, Margaret Haslluk, në fshatin Suhogerllë të Pejës, në vitin 1931, ndërsa e ka botuar në vitin 1936. Po në atë vit, një variant të kësaj kënge, në Krasniqe të Tropojës, e ka shënuar, anglezi, Albert Lord.

Në vitin 1952, profesor, Anton Çetta një variant të këngës së Betejës së Kosovës e ka shënuar në fshatin Polac të Drenicës, ndërsa në vitin 1954 në Vllahi të Kosovës veriore. Varianti i kënduar nga rapsodi, Halim Dauti, në Vllahi, po ashtu është një variant me përmbajtje më të specifikuar dhe më të plotë se të gjitha variantet e tjera, përveç variantit të kënduar nga Hamëz Bojku. Po në vitin 1954, në Karaqevë, është shënuar një variant i shkurtë i këngës, që flet vetëm për pushtimin e Kosovës nga Sulltan Muradi i parë. Në vitin 1955, në Rahavec, është shënuar një variant i plotë këngës së Betejës së Kosovës së vitit 1389.

Në festivalin e Gjirokastrës në vitin 1988 një variant të shkurtë të kësaj kënge e ka kënduar, Prentash Nilaj. Këtë variant e këndojnë edhe motrat Krasniqi e këngëtarë të tjerë.

Në vitin 1998, një variant i kësaj kënge është shënuar edhe në Shkodër. Këtë këngë e ka kënduar rapsodi i mirënjohur shqiptar, Sali Mani.

Në vitin 2006, gazetarja dhe intelektualja e shquar, Anna di Lellio, ka shënuar një fragment të Këngës së Betejës së Kosovës, kënduar nga këngëtarët: Halim Budakova nga fshati Budakovë dhe Azem Tahiri nga Godanci i Shtimes. Këtë variant, Halim Budakova e ka mësuar nga daja i tij, rapsodi i mirënjohur, Riza Bllaca.

Tetë këngët e para të luftës së Kosovës, i ka përkthyer dhe i ka botuar në gjuhën angleze, studiuesja, dhe diplomatja amerikane, me origjinë italiane, Anna di Lellio. Këngët nga gjuha shqipe në gjuhën angleze i ka përkthyer studiuesi i zellshëm i historisë dhe kulturës shqiptare, Robert Elsie.

E prezantova këtë kronologji për të spikatur një të vërtetë të pamohueshme, se variantet e këngëve për Betejën e Kosovës, janë kënduar dhe këndohen edhe sot e kësaj dite nga shqiptarët. Dhe, logjikisht lind pyetja. Si ndodhi që ky cikël këngësh, ky epos shqiptar, të mbijetojë deri në kohën tonë, nëse ngjarjet që rrëfehen në këto variante këngësh nuk u përkasin shqiptarëve të Kosovës, mbamendjes së tyre historike?

Sa do të ishte e logjikshme dhe e besueshme që shqiptarët ta kenë ruajtur një epos këngësh për Betejën e Kosovës dhe për prijësin Milush Nikollë Kopiliqi, po të mos kishte qenë kjo pjesë e historisë së tyre?

Ta veçojnë rastin se nuk kemi të bëjmë me një këngë, por me disa variante këngësh me 3000 e më shumë vargje, të shënuara në Shalë të Bajgorës, në Drenicë, në Dukagjin, në Anadrin, Tropojë, Shkodër, Shtime, Karadak e gjetkë.

Kush ishte Milush Kopiliqi, sipas këtyre këngëve?

Mbi të gjitha, në saje të mbiemrit të shënuar qysh në kronikat turke, sllave e evropiane, ai ishte banor nga fshati Kopiliq i Drenicës. Përveç në këngët historike për Luftën e Kosovës, figura e Milush Kopiliqit del e shënuar edhe në veprat shkencore të shkruara në gjuhën shqipe. Në Kalendarin enciklopedik, botuar në Tiranë në vitin 1998, data 15 qershor shënon ditën e Betejës së Kosovës të vitit 1389. Në versionin e shkurtë të kalendarin shkruan: Në këtë betejë turqit organizuan rreth 100 mijtë trupa kundrejt 40. mijë trupave të ballkanasve. Një luftëtar me origjinë shqiptare, i quajtur Milosh Kopiliq, depërtoi te çadra e Sulltanit dhe e vrau Muradin e Parë. Vepra e cituar f. 257. Në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar të botuar në vitin 1985, po në Tiranë, f. 88 shkruan: Beteja përfundoi me fitoren e ormanëve. Një i ri me origjinë shqiptare, Milosh Kopiliqi, depërtoi deri tek çadra e Sulltan Muradit të Parë, ku vrau Muradin. Për hakmarrje turqit i prenë kokën princit Llazar të zënë rob. Janë dhjetëra e më shumë studime të autorëve shqiptarë e të huaj, të cilët nuk kontestojmë origjinën e Milush Kopiliqit

Fshati Kopiliq ka ekzistuar shumë kohë para Betejës së Kosovës. Ndërsa po në këtë fshat, në vitin 1986 janë gjetur tri monumente prej gurit të kohës ilire romake, të cilat janë të vendosura, në Skënderaj, këtu afër. Edhe këngët serbe për Luftën e Kosovës, të cilat janë mjaft të pasura në përmbajtje, të sajuara nga autorë anonimë dhe me qëllime të caktuara ekspansioniste e hegjemoniste, pranojnë faktin se ai kishte lindur në Kopiliq. “Atë si fëmijë gjashtëvjeçar, të mbetur jetim, e kishte marrë në pallat, Mbreti Dushan” thuhet në një rrëfim të Vuk Karaxhiqit.

Në ciklin e këngëve për Luftën e Kosovës të vitit 1389, Milush Kopiliqi është heroi kryesor, është trimi i cili kishte paralajmëruar vrasjen e sulltan Muratit të Parë, ndërkohë që kishte reaguar me indinjatë kundër vjehrrit, mbretit Llazar dhe kundërshtarëve e armiqve të tij, të cilën e quanin tradhtar. Po të analizojmë në thellësi vargjet e këngëve, hetojmë se mosbesimi që kishin shprehur sllavët, serbët, mbreti Llazar, Vuk Brankoviqi e të tjerë në veprimet e Milush Kopiliqit, del se ai mbante lidhje me turqit, të cilët po ashtu nuk i besonin. Në fakt, sipas këtij eposi del se atij nuk i besonte askush, dhe ai duke qenë i bindur në fitoren e turqve, kishte insistuar me çdo kusht të zhvillohej një luftë, në të cilën, ai do të përfitonte më shumë për faktin se nuk ishte serb as turk, por vendës.

Kqyr Milushi shka ju paska thanë:

-Ndal kadal’, o kral, ja ban,

-Edhe un’ kam me u shtrëngue,

-Vet te mbreti un’ kam me shkue,

-Se n’ ma dhashtë mbreti dorën mue,

-Unë atij kam me ju dorëzue,

-Se n ma dhashtë ai kamben mue,

-Me hanxhar un’ kam me shitue!

Milushi kishte depërtuar te Sulltani, jo rastësisht por me marrëveshje dhe e dinte se po t’ ia jepte Sulltani dorën, do ta pranonte për sundimtar vasal, po t’ ia jepte këmbën, do ta pranonte vetëm si të nënshtruar. Ai, kishte fshehur në rroba një hanxhar të vogël, meqë nuk ishte i sigurt në veprimet e Sulltanit. Në kohën kur ai po futej te çadra, Sulltani e kishte pyetur Shejhul-islamin se do t ia zgjaste dorën apo këmbën. Shejhul-islami i bindur në fitoren kundër të krishterëve i kishte preferuar Sulltanit, që t ia zgjaste këmbën.

Nibetxhitë Milushin e kanë ndalue.

-Kah po don Milush ti me shkue?

-Un’ te mreti du me shkue.

Atëherë mreti shka ka marue,

Shejhul islamit iu ka drejtue:

-Qysh po ban, ti, qysh po m thue?

-Ne Milushi tash qi po na vjen,

-Ma lypë dorën aj me ja dhanë,

-Me ja dhanë a mos me ja dhanë?

-Ktu Milushi kur të vjen,

-Atij dorën mos me ja dhanë,

-Kambën n’ vend dorës me ja dhanë.

Fill Milushi te mreti ka shkue,

Qojke kambën mreti ja ka dhanë,

Milushi hanxharin në dorë e kish pasë,

Me hanxhar mretit i ka ra,

Dekun në tokë mbretin e ka la.

Deri këtu përmbajtjet e këngëve përputhen me shumë të dhëna historike. Pjesa në vazhdim ka të bëjë me elemente fantastike, të cilat nuk i përkasin realitet faktik, por mitologjisë, e cila fillon atje ku mbaron historia dhe në asnjë mënyrë, me asnjë mjet, miti dhe historia nuk mund të bashkohen. Mitologjia edhe mund ta ketë mbështetjen në histori, por është e mjerë historia që mbështetet në mitologji, sikur është historia e serbëve.

Këngëtari popullor, duke idealizuar aktin e trimërisë së Milush Kopiliqit, atë e paraqet të pavdekshëm, të pa prekshëm për turqit. Ai është tamam si Akili i Homerit, për më tepër i veshur me rroba çeliku, por ka pikën e dobët, e cila qëndron te këmba e kalit dhe çelësat e rrobave të tij, nën mustaqe. Këtë të fshehtë e di një shkinë plakë. Në këngën e Hamëz Bojkut, kemi për herë të parë të paraqitur edhe versionin etnik. Plaka ishte shkinë, e krishterë, mbase edhe serbe, dhe duke qenë e tillë, edhe pse Milushi e e kishte therë Sulltanin, ajo pranon ta rrëfejë pikën e dobët të kryetrimit, pavarësisht se askush nuk ia kishte kërkuar këtë fshehtësi, as kishte qenë e kërcënuar, por thjesht sepse e urrente atë, sikur e urrenin të gjithë prijësit sllavë.

Nji shkinë plakë turqit e kanë gjetë,

Ata shkinës i kanë kallxue,

Ata shkinës i kanë thanë,

Miloshi, Sulltanin na e ka therrë,

Nuk po mundemi Milushin me pre.

Në çastin e fundit, Milushi tashmë i dorëzuar kërkon nga turqit t’ia sjellin shkinën plakë, të cilën ai e mbyt me kafshim, meqë ishte duarlidhur.

-Amanet po thot’ e kam ni fjalë,

-Ni shkinë plakë ktu ju me ma thirrë,

-Fort për mallë un’ shkinën qi e kam,

-Kam dy fjalë shkinës me ja thanë,

Ky është një element që flet në të mirë të konstatimit se Milush Kopiliqi, nuk ishte serb, nuk ishte sllav as grek por vendës, shqiptar i kohës së Mesjetës, i miqësuar me mbretin Llazer Hebrelani, dhëndër i të cilit ishte, interpretuar sipas “Historisë së Perandorisë Osmane”, shkruar nga historiani austriak, Jozef Von Hamer.

Në ciklin e këngëve për Betejën e Kosovës, figura e Kopiliqit përfaqëson prijësin vendor, i cili nuk pajtohet me sllavët, as me turqit, por angazhohet me çdo kusht që t’i fus në luftë forcat e bashkuara të krishtera kundër turqve, me qëllim që të përfitonte vetë. Ai mbante kontakte me të dyja palët kundërshtare dhe priste momentin kur ato të ndesheshin. Përderisa mbreti Llazër dhe Vuk Brankoviqi tregojnë gatishmëri për t’ u dorëzuar, për ta pranuar autoritetin e Sulltanit dhe për t’ u bërë turq, ai nuk pajtohet me ta dhe paralajmëron se vetë do ta vrasë Sulltanin dhe kurrë nuk do të pranojë të bëhet turk. Mbreti Llazar dërgon në taboret turke 30 vajza të bukura e të teleisura për të vërtetuar moralin e ushtrisë, Milushi, i kërcënon ato se po ta tregojnë të vërtetën, se asnjë turk nuk i kishte prekë me dorë, as i kishte plaçkitur, ai do t’ ua shkurtonte kokat. Në këtë mënyrë ai e mashtron Llazarin dhe kjo ndikon në vendimmarrjen për luftë.

Figura e Kopiliqit në ciklin e këngëve të Betejës së Kosovës, është shumë komplekse, e skalitur me të gjitha mjetet artistike të një heroi sypatrembur, i cili ka një qëndrim të prerë, si kundër Aleancës së krishterë, ashtu edhe kundër Sulltanit. Ai është prijësi, i cili mbi të gjitha ruan nderin, dinjitetin, besën, traditën, por edhe njeriu i cili mendonte se mund të përfitonte nga ndeshja e të krishterëve kundër myslimanëve.

Sot, 627 vjet pas Luftës së Kosovës, kujtimi për trimin e mesjetës, përveç në mbamendjen popullore shprehur përmes këngëve, vepra dhe jeta është përkujtuar me restaurimin dhe inaugurimin e Bunarit, në fshatin Kopiliq i Ulët. Po kështu edhe në Kopiliq të Epërm, ndodhet një “Bunar”, i cili sipas kujtesës popullore i përket Milush Kopiliqit. Mendoj se edhe atje duhet të vendoset një shenj kujtimi, edhe për faktin se atje ndodhen edhe varrezat e krishtera, “Vorret e Llatinve” ende të patrajtuara nga arkeologët dhe studiuesit e mbishkrimeve të varrezave. Nuk duhet lënë pas dore as shënimin e vendit ku legjenda thotë se pushojnë eshtrat e tij, në varrezat e fshatit, Rezallë.

Ilarion Ruvarasi ( 1823-1905) i cili, duke vërejtur gënjeshtrat, nacionalizmin ekstrem e mitologjik serb dhe hegjemonizmin pa fre kishte saktësuar: Këta trabantë (është fjala për Milojeviqin dhe bashkëkohësit e tij) të tërbuar me nacionalizmin e tyre, kanë gjetur serbë në tërë Ballkanin, madje edhe në Kinën e largët. Ai i quan sharlatanë, për të cilët nuk ia vlen të merresh. Mitet serbe sipas tij e kanë mjegulluar të vërtetën historike për Betejën e Kosovës. Ruvarasi po ashtu vë në pikëpyetje edhe “Darkën e princërve” dhe shumëçka nga historia serbe e Mesjetës.

Ne shqiptarët e Kosovës nuk kemi pretendime ta përvetësojmë një figurë të huaj, meqë Milush Kopiliqi nuk ishte i huaj, por ishte i këtij trualli, kishte rënë në këtë truall, ku edhe ka ngelur mbamendja popullore qindra-vjeçare, ku kanë ngelur toponime dhe antroponime të shumta, që lidhen me praninë, pse jo edhe me përkatësinë e tij. Ata që kanë çelur “vezët” e tyre në “çerdhet e Kosovës”, janë si zogjtë e Qyqes. Ata, u munduan dhe po mundohem me çdo kusht ta shfrytëzojnë të ashtuquajturën “të drejtë historike”, duke qenë se nuk mund të mbështeten në të drejtën etnike. Kosova, kurrë, madje as në mesjetë nuk ka qenë e banuar me shumicë dërrmuese serbe.

(Kjo kumtesë është lexuar në Tryezën shkencore për Betejën e Kosovës, mbajtur në sallën e Shtëpisë së Kulturës në Skënderaj, më 21. 7. 2012)

Literatura:

Visaret e Kombit, I, Shkodër, 1937.

Selami Pulaha: Lufta shqiptaro-turke në shekullin XV- (burime osmane), Tiranë, 1968.

Joseph von Hammer “Historia Turskog Osmanskog Cartsva” Zagreb 1979.

Gjurmime albanologjike, Prishtinë, 1. 1962.

Studime orientale, Prishtinë, 2002.

Vukanoviq Drenica, Druga Sveta Srpska Gora.
Prishtinë, 1998.

Këngë popullore historike, Prishtinë 1973.

Tërnava Popullsia e Kosovës në shekullin XIV-XVI. Prishtinë, 1995.
Këngë legjendare për Milush Kopiliqin, kënduar në festivalin e Gjirokastrës 1988.

Prentash Nilaj: Këngë për Milush Kopiliqin.

Motrat Krasniqi, Kënë për Luftën e Kosovës së vitit 1389.

Islam Dobra: “Lufta e Drenicës 1941-1945” Prishtinë 1997.

Gligorije Elezoviq: “Kënga e Milosh Kopiliqit”, Arhiv sa arbanasku starinu, Beograd 1923,

Të dhëna të studiuesve të njohur serbë, në internet: Boj na Kosovu……

Portali, “Srpski Nacionalisti”.

Ahmet Qeriqi: Milush Kopiliqi, serb apo shqiptar Prishtinë 2003.

Ana di Lellio: The Battle of Kosovo 1389, Londër, 2009.

Ana di Lellio: Lufta e Kosovës e vitit 1389, epos shqiptar, 2010.

Ahmet Qeriqi: Gjurmime dhe studime, Prishtinë 2011.

Ibrahim Çitaku, monografia “Drenica”, botim i vitit 2004.

(Ahmet Qeriqi)

Burimi/radiokosovaelire.com/

Sazan Guri – Mbi figuren e Skenderbeut

No Comments Argëtim Histori

Mbase nuk i dime ca nga ne e ca nga keto per figuren e Skenderbeut te mbledhura nga studiusja znj Farida Ranadani e te paraqitura si artikull ne kuvendib e 4 mbi Etnokulturen shqiptare

  1. Ai ishte Davidi që u ndesh me kaq beteja legjendare vigane me “Goliatin” osman dhe doli kurdoherë fitimtar.
  2. Ai bashkonte në personalitetin e vet elemente të islamit e të krishtërimit, të botës orientale, gjuhën dhe kulturën e së cilës ai e njihte dhe njëkohësisht luftonte, siç e quante papa, si një “ledh mbrojtës” i qytetërimit evropian.
  3. Ai mishëronte në një mënyrë shembullore unitetin shpirtëror të popullit në luftë për identitet dhe unitet, dukuri aq e jashtëzakonshme e aq e rrallë në atë kohë në botë.
  4. Ai ishte për shkrimtarët figurë ndërdyshëse midis Lindjes dhe Perëndimit, midis detyrës dhe dashurisë ndaj atdheut dhe lakmisë për pushtet.
  5. Ai ishte strategu ushtarak që me forca relativisht të vogla e të kufizuara, me anë të një strategjie mbrojtëse, dinte të përballonte një kundërshtar superior.
    Figura e Skënderbeut e parë nga të huajt
  6. Papa Kalisti III, në vitin 1458, deklaron: ”Në të vërtetë shohim se si pothuajse i vetëm i është vënë përballë furisë së turqve aq mizorë, si një mur shumë i qëndrueshëm, që e pengon afrimin e tyre”.
  7. Një kronist venedikas, Antonio Sabeliko, pati shkruar në vitin 1487: ”Populli i këndon trimëritë e tij të çuditëshme me vjersha solemne dhe më kanë treguar burra të denjë për t’u besuar, se në mes të zjarrit të luftës, në çastin kur çdo gja dridhej përpara armëve të barbarit, një numër i madh vajzash mblidhej çdo tetë ditë në udhëkryq të atyre vendeve, ku Skënderbeu kishte sunduar dhe këndonin lavdinë e princit të vdekur, ashtu siç e kishin zakon të moçmit ndër gostitë e heronjve të mëdhenj”.
  8. Sulltan Mehmeti II sa dëgjoi për vdekjen e Skënderbeut u shpreh: ”Një sultan të tillë nuk e sheh më bota! Tani Europa dhe Azia janë ndër duar të mia”.
  9. Zhan Lavarden (J.Lavardin), aristokrat francez nga Vandoma, në v.1576 në Paris, në fjalën drejtuar fisnikëve ai ju tërheq vëmendjen se “kjo është jeta e Gjergj Kastriotit të quajtur Skënderbe, Mbret i Shqipërisë (emërtim i dalë për herë të parë nga Lavarden) emri i pavdekshëm i të cilit është i denjë pa asnjë dyshim të futet në tempullin e kujtimit” dhe u drejtohej francezëve: ”ndiqni shembullin e Skënderbeut, hiqni dorë nga lufta vëllavrasëse dhe luftoni kundër të huajve që ju shkelin tokën amtare”.
  10. Vlerësimin e Volarentanit për Skënderbeun si pasues të Pirros, si personazh i denjë për emrin e Aleksandrit të madh.
  11. Edhe konsideratat e humanistit bashkëkohës Enea Pikolomini (Ae. S. Piccolomini) i cili ka thënë: ”Nuk qenë shekujt që e zbehën këtë figurë të madhe, përkundrazi Gjegj Kastrioti i mposhti shekujt”,
  12. Andre Thevet e Pal Jovit te tre sonetet e përfshira në vepër, njëra e poetit Pierre de Ronssard (1524-1585), e krahason Skënderbeun me Akilin,
  13. Në vitin 1709, në Paris në veprën e tij Zhan Nikolla Dyponse “Historia e Skënderbeut – Mbret i Shqipërisë”, e cila përmban 6 libra dhe 591 faqe shkruan se: ”Duhet të njohësh pak historinë që të mos dish se në shek. XV ka pasur një princ ose mbret të Shqipërisë.
  14. Historiani italian Giorgio Biemmi në vitin 1742 tregon kështu: ”Unë nuk di nëpër mend vallë, në gjithë historinë e lashtë dhe të re, një hero që të përmbledhë në vetvete kaq veti të rralla e cilësi shpirtërore dhe të jetë kaq i ngjeshun mirë nga trupi si ai i yni.
  15. Në kohën e betejave të ashpra kundër turqve, ai nuk pushonte asnjë çast, por ishte gjithnjë në lëvizje e veprimtari të vazhdueshme. Ishte i pari që hynte në betejë dhe i fundit që tërhiqej, futej në përleshje dhe u binte armiqve pa u dalluar nga ushtari i thjeshtë.
  16. Sipas shembullit të tij dhe sipas jetës së tij ishin edukuar edhe ushtarët, tek të cilët nuk binte në sy asnjë shenjë shburrnimi, por të gjithë i shtroheshin disiplinës si në çështje ushtarake, ashtu edhe për sa i përket sjelljes në jetën shoqërore.
  17. Me cilësitë e tij të rralla dhe me miqtë e popullit liridashës, Skënderbeu, sado që ishte prijës i një populli të vogël dhe pa mjete, mundi t’i sjellë kësulën rrotull një goxha Turqie”.
  18. Ushtaraku anglez U.Templ (W.Temple) dhe strategu i shek. XVII, komandanti anglez Xh. Volfi (J. Volfe), formuloi si aksiomë mendimin e tij se: Skënderbeu kishte qenë dhe mbetej përgjithmonë një shembull i shkëlqyer i një strategu që me forca relativisht të vogla e të kufizuara, me anë të një strategjie mbrojtëse, dinte të përballonte një kundërshtar superior.
  19. Në vitin 1756 Volfe shprehet kështu: ”në qoftë se do të mund të shtinim në dorë një përshkrim të mjaftueshëm të trimërive të Skënderbeut, ky do të ishte një material i paçmueshëm, sepse ai shkëlqeu mbi të gjithë kapedanët e vjetër e të rinj në udhëheqjen e një ushtrie të vogël mbrojtëse”
  20. Filozofi francez Fransua Volter (1694 -1778) ka shfaqur mendimin, se: “Historia botërore mund të kishte marrë një rrugë tjetër, në qoftë se, në vend të perandorëve të shburrnuar bizantinë, të kishin qëndruar Skënderbeu e shqiptarët”,
  21. si dhe “Sikur perandorët bizantinë të qenë Skënderbej, Perandoria e Lindjes do të kishte shpëtuar”.
  22. Për iluminizmin evropian të shek. XVIII, Skënderbeu qëndronte mbi dhe jashtë feve fanatike, siç ishin islami dhe krishtërimi, si udhëheqës i masave popullore, burrë shteti ideal, mbret “i urtë” e filozof.
  23. Ndërsa historiani tjetër gjerman Follmerayer (1790-1861) ka thënë: ”Për turp të madh të fqinjëve më të fuqishëm, por më pak të vendosur, shqiptarët e mbrojtën pavarësinë dhe nderin e armëve të atdheut, përmbi një gjysmë shekuli me trimëri dhe këmbëngulje”.
    Siç dihet nga e gjithë bota, Gjergj Kastrioti është një nga më të përsosurit e më të mëdhenjtë mjeshtër lufte të të gjitha kohërave.

Burimi/Facebook/Autori

KULLË PUKJANE THESAR I KOMBIT !

No Comments Argëtim Histori

Lavdi dëmshorëve të atdheut !
Nga mesi i shekullit të XIX dhe fillimin e shekullit të XX, në përpjekjet Kombëtare për pavarësinë e Shqipërisë dhe mbrojtjen e tërësisë territoriale të saj, në Berishë të Pukës ka një veprimtaria të dendur patriotike kulla legjendë e Mark Dedës me djmët e tij:
1 – Mark Deda (1840-1910); I pari, «Dëshmor i Atdheut» në viset e Pukës.
2- Ndoc Mark Deda (1880-1915); «Dëshmor i Atdheut»,
Prijësi i djelmënisë dhe
komandati i njërë prej çetave të para në
brigje te drinit.
3- Mëhill Mark Deda (1889-1915); «Dëshmor i Atdheut».
4- Gjegj Mark Deda (1885-1936); «Qytetar Nderi Komuna Iballë».

  • Të përjetësuar në shumë këngë e poezi:
    Në at Stamboll po knëdon gazeta
    Si nep armët Ndoc Mark Deda
    Besa armet nuk i nap
    Per pa i vra çata zapti

Se këtu i thonë Berishë, Puke e Malësi

Xhemal Meçi, Nacional, Në F-Arrëz ngrihet një memeorial madhështor…, f.21

  • Vido bashkangjitur u mor ne fb, 3 minuta sekuence nga dokumnetari: «Ndoc Mark Deda Tribun Lirie».

Burimi/Facebook/Puka Iliro Arbnore

(Fotoja eshte vene nga ana jone – Redaksia Radio Projekti)

31 MAJI – DITA NDËRKOMBËTARE KUNDËR DUHANIT

No Comments Argëtim Histori

Lutfi Alia: 31 Maji – Dita Ndërkombëtare Pa Duhan

Nga Lutfi ALIA

Tymosja e duhanit (tabagismi) mbetet një ndër problemet shqetёsuese të shoqёrisё dhe të shëndetësisë në nivel botëror, është një ndër faktorët madhor të dëmtimit të shëndetit të popullatës, e shprehur me rrezikshmëri të lartë për zhvillimin e neoplazive (tumoreve), të sëmundjeve të zemrës dhe të aparatit të frymëmarrjes.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, tymi i duhanit është shkaku i dytë i vdekjeve në botë, por dhe shkaktari që mund të shmanget. Në vitin 2021 në botë humbën jetën 8 miljon duhanxhinjë nga sëmundjet e shkaktuara nga tymi i duhanit. Nga studimet epidemiologjike rezulton se në vitet 2025 – 2030 nga tymi i duhanit, në botë do të vdesin çdo vit nga 12 miljon duhanxhinjë (32 800 raste në ditë).

Europa mbanë një primat të padëshirueshëm, ka konsumin e duhanit më të lartë për banorë, të përfaqësuar me 260 miljon duhanxhinjë, nga të ciët 1, 8 miljon vdesin çdo vit nga dëmtimet që shkakton tymi i duhanit. Në Itali janë 13 miljon duhanxhinjë, pothuajse 25 % e popullatës me mosha mbi 14 vjeç, nga të cilët 40 % janë duhanxhinjë “të fortë” që tymosin mbi 20 cigare në ditë. Në Itali çdo vit vdesin 90 000 persona nga sëmundjet e shkaktuara nga tymosja e duhanit. Krahas tyre janë dhe 12 miljon persona të ekspozuar nga tymi pasiv, ndër të cilët 4 miljon fëmijë. Nga përmasat e përhapjes të duhanit në botë, rreth 300 miljon adoleshenta fillojnë para kohe të tymosin duhanin, nga të cilët 30 % në vendet në zhvillim.

Dëmtimet e shëndetit nga tymi i duhanit njihen prej shumë kohësh, askush nuk i ve në dyshim, sepse janë vertetuar shkencërisht, me përjashtim të kultivuesve, të industrisë të duhanit dhe të duhanxhijëve të pakorigjue-shëm, që i nënvlehtësojnë dhe i shpërfillin rreziqet nga tymosja e duhanit. Gjethet e thara të duhanit të grira, duke u djegur pa flakë në cigaret, në purot (sigare), në llullë, në pipë dhe me nargjile, çlirojnë tym me aerosole që lëndojnë shëndetin, me përmbajtje 4700 substancash gazoze dhe korpuskulare, me efekte toksike, irituese, alergene, inflamatore, me efekte droge, ndërsa 75 prej tyre kanë veprim kancerogen.

Tymosja e duhanit krijon dipendencë fizike dhe psikofarmakologjike nga nikotina, një drogë e lehtë me të gjitha efektet eksituese dhe hypnotike (krijon alteracione fizike dhe psikike, svenitje dhe trullosje mendor), që shkaktojnë ndryshime të përkohëshme psikofiziologjike dhe në sjelljen e duhanxhinjëve. Është vertetuar se nikotina ka fuqi më të madhe dipendence se sa drogat e mëdha si heroina, kokaina dhe alkooli. Duhani është drogë e lehtë, fatkeqësisht e lejuar nga të gjitha qeveritë e botës.

Prodhuesit e duhanit kanë nxitur krijimin e një industrie të fuqishme përpunimi dhe tregëtimi të duhanit me fitime kolosale, andaj e propogandojnë si një sjellje shoqërore normale dhe pse e lidhur me rreziqe të mëdha për shendetin dhe jetën e përdoruesve. Në Itali, fitimi nga tregëtia e duhanit arrinë 14 miliard euro në një vit.

Tymosja e duhanit është zgjedhje individuale dhe e lirë e njerëzve, të tymosin, ose të mos tymosin duhanin, por kuptohet se janë të “bindur” në mënyrë të pandërgjegjëshme për këtë vendim të gabuar dhe kur fillohet tymosja, vazhdon gjatë për efektin e dipendencës që krijon nikotina. Tymosja e duhanit është jo vetëm veprim individual, por dhe sjellje shoqërore problematike, që ka implikuar shkencat mjekësore, që studjojnë pasojat mbi shëndetin, sëmundshmërinë, invaliditetin, vdekshmërinë, kostot mjekësore dhe shoqërore, ashtu si shpreh dhe aspektet politike, tregëtare, ekonomiko-financiare, kulturale dhe historike.

Tymi i duhanit shkakton shumë sëmundje invalidizuese, madje dhe vdekjeprurëse, pra nga duhani njeriu mund te vdesi, por çdokush mund të zgjedhi një jetë të shëndetëshme dhe të mos tymosi, ndërsa duhanxhinjtë mund të marrin një vendim të mençur, të ndërpesin sa më herët tymosjen e duhanit. Cigarja është instrument vdekje, andaj lufta kundër tymosjes të duhanit mbetet aktuale, e domozdoshme, intensive dhe afatgjatë.

Vështrim i shkurtër historik i origjinës dhe i rrugëve të përhapjes të duhanit nëpër botë.

Tymosja e duhanit prej 530 vitesh është shndërruar në fenomen global, nuk ka kursyer asnjë shtetet, madje 35 % e popullatës botërore në moshat mbi 14 vjeç tymos duhanin, nga të cilët 80 % janë meshkuj dhe 20 % femra, por në dy dekadat e fundit është shtuar përdorimi i duhanit nga femrat dhe është paksuar nga meshkujt.

Historia e duhani lidhet me zbulimin e Amerikës. Pasi zbarkoi në Guanahana të ishujve Bahama më 12 tetor 1492, Kristofor Kolombi tregon: “Takova burra dhe gra, që mbanin në duar një shuk me gjethe, që digjej duke çliruar një tym me erë të pëlqyeshme. Këto gjethe të thata të mbështjella rrotull, ishin ndezur në njërin skaj dhe në tjetrin thithnin tymin. Këto ishin gjethet e thata të bimës cojiba (kohiva), të cilët banorët e quanin tabako, nga emri i ishullit Tobago të Antileve ku rritej spontanisht bima e duhanit”.

Europiani i parë që tymosi duhanin në vitin 1492 ishte Rodrigo de Jerez, pjestar i ekipit të Kolombit, të cilin dhe e burgosën për këtë veprim. Është interesant fakti, se duhani në Europë u përhap nga klerikët misionar. Kur u kthye nga Amerika, pas udhëtimit të dytë me Kolombin, murgu Ramon Pane e përshkruan përdorimin e duhanit nga banorët e Haitit, të cilët bimën e quanin “cojiba – kohiva” dhe sipas tij, tymin e duhanit të thithur me pipë të bëra me argjilë, apo me dru, e përdornin për të larguar mushkonjat, madje dhe i përtypnin gjethet e duhanit për mjekimin e disa sëmundjeve.

Duhani arrijti në Europë në gjysmën e parë e shekullit XVI. Në vititn 1518, murgu Ramon Pane pruri në Spanjë farat e bimës të duhanit, që shënoi fillimin e kultivimit të kësaj bime në Europë. Në vitin 1519 kapiteni Fernando Kortes mori në Meksikë, farat e duhanit dhe ia dërgoi Karlit V, mbretit të Spanjës, por kjo bimë e re ende nuk tërhoqi vemendjen e publikut, në ndryshim nga domatja, nga perimet e tjera dhe nga misri, të ardhur nga kontinenti i ri, të cilat filluan të kultivoheshin gjërësisht. Në vitin 1519, Gonzalo Hernandez de Oviedo y Valdes guvernatori spanjoll i Santa Domingo, kur u kthye në Madrid, kishte sjellë gjethet e thata dhe farat e bimës të duhanit dhe nxiti kultivimin e kësaj bime. Valdes tregon: “Krahas shumë sjelljeve dhe riteve djabolike që aplikonin indigjenët, tymosnin dhe gjethet e bimës tabako, që shkaktonte një gjendje të thellë inkoshience”.

Në vitin 1555, frati Jean André Thévet kur u kthye nga Brazili në Francë, farat e kësaj bime çudibërëse i mbolli në kopshtin e kishës dhe nën kujdesin e tij e kultivoi duhanin në provincën Angouléme.

Në vitin 1558, në Portugali, kultivuesit e bimës, gjethet e thata të mbështjella i quajtën cigarro dhe nga ky emër u krijuan emërtimet sigaro – sigare – puro, në frengjisht cigare, në italisht sigaro e më pas kur u mbështo-llën me letër të hollë u quajtën sigaretta (sigare të vogla), ashtu si dhe në shqip u quajtën cigare.

Në vitin 1560, farat e bimës së duhanit i solli në Spanjë mjeku natyralist Françisko Hernandes de Toledo, të cilin mbreti Filipi II e kishte dërguar në ishujt Karaibe, për të vëzhguar natyrën dhe qytetërimin në ato vende.

Në vitin 1560, Jean Nicot, duka i Villemain, ambasadori i Francës në oborrin mbretëror të Portugalisë, mori farat e bimës së duhanit nga flamingu Damian de Goes, që ai i kishte sjellë nga Florida dhe i mbolli në kopshtin e rezidencës së tij. Jean Nicot i eksperimentoi cilësitë e kësaj bime të re, madje e përdori për kurimin e disa personave, duke u bërë i famshëm në Lisbonë me përdorimin e duhanit si medikament. Jean Nicot, bazuar në rezultatet, gjethet e thata të duhanit i dërgoi në oborrin mbretëror të Francës, ku mjekët i përdorën për trajtimin e mbretëreshës Katerina De Mediçi e cila vuante nga migrena (hemikrania). Pasi thithi tymin e çliruar nga djegia e gjetheve të thata të duhanit, mbretëresha Katerina De Mediçi humbi ndjenjat, por kur e rimori vehten, pati përmirësime, i ishte pakësuar shumë dhimbja e kokës, që ia provokonte migrena dhe për këtë efekt, kjo bimë u quajt dhe Herba Reginae (bima e mbretëreshës), si dhe Herba Kateriniana.

Në nderim të Jean Nicot, që kultivoi bimën e duhanit në Francë, duka Françesku I i Guisa, propozoi që kjo bimë të quhej “Nikotiana”, propozim që u miratua nga botanisti Jacques Daléchamps, ndërsa emrin shkencor Nicotiana tabacum ia dha Karl Linneo, i cili e klasifikoi këtë bimë të re në familjen e Solanacee, grup bimësh me përmbajtje të lartë alkaloidesh.

Në vitin 1561, kardinali Prospero di Santa Kroçe, Nunci Apostolik në oborrin e mbretit të Portugalisë, mori në Lisbonë farat e bimës të duhanit dhe me aprovimin e Papës iu a dha murgjërve ta koltivonin në kopshtet e Vatikanit dhe të manastireve të Romës, madje ky varietet u quajt Nicotiana rustica. Nga disa burime jo të plota të kësaj epoke, thuhet se në vitin 1574, Ipeshkëvi Nikolò Tornabuoni, Nunci Apostolik dhe ambasadori i Vatikanit në oborrin mbretëror të Francës, farat e Nicotiana tabacum ia dërgoi të vëllait Alfonso Tornabuoni (Ipeshkëv i Sansepolkro), i cili i mbolli në kopshtet e kishave dhe prodhimin e parë ia dërgoi dhuratë Grandukës të Toskanës Kozimo I dei Mediçi, i cili e aprovoi dhe e nxiti kultivimin e duhanit në tokat e Toskanës. Në vitin 1574 kultivimi dhe tregëtimi i duhanit mori zhvillim në Republikën e Kospaia (Umbria), ku ekonomia e këtij shteti të vogël u mbështet në kultivimin e duhanit në 25 hektar tokë dhe zhvilloi tregëtinë aktive, duke iu a shitur shteteve fqinje, sidomos shtetit Papal, dukatit të Firences dhe Republikës së Venedikut.

Kultivimi i duhanit u përhap gjërësisht në Itali, ku sejcili rajon kultivonte varjetet e veta të kësaj bime, kështu ishin “Nostrano” në Brenta të Veneto, “Spadone” në Marke dhe Umbria, “Moro” në Lacio, “Brasile” në Kampanja, “Katarro” në Salento, “Selvaxhio” në Sicili etj. Kultivimi, përpunimi dhe përhapja e tymosjes të duhanit, diktoi krijimin e monopolit të duhanit, që u ligjërua për herë të parë në Republikën e Venedikut, ndërsa në vitin 1655 Papa Aleksandri VII, krijoi monopolin e duhanit në Shtetin Papal, me një “Privativa”, me të cilën lejonte kultivimin dhe tregëtimin e duhanit nga familja Mikilli, në lagjen Trastevere të Romës.

Në fjalorin enciklopedik të botuar në vitin 1584, Etienne de Thierry përfshiu dhe Nikotiana tabacum, që e përshkruan: “Bimë me cilësi të mrekullueshme veprimi kundër ulçerave, dermatit skuamoz si dhe ndaj shumë sëmundjeve të tjera, të cilat i zbuloi zoti Jean Nicot në Francë, andaj dhe bima mori emrin e tij.”

Kultivimi dhe tymosja e duhanit u përhap gjërësisht në botë, fillimisht në Spanjë dhe Portugali, në vitin 1561 arrijti Francën dhe Italinë; në vitin 1565 u përhap në Angli; në vitin 1570 protestanti Ugonoti i persekutuar nga kisha katolike e Francës, iku në Gjermani, ku kultivoi bimën e duhanit dhe e përhapi gjërësisht; në vitin 1570 duhani arrijti Vienën; në vitin 1580 Turqinë, që hapi portat për përhapjen e kësaj bime në vendet aziatike dhe në vendet ballkanike, kësisoj në vitin 1580 duhani arrijti dhe në Shqipëri. Në vitet 1580 – 1595 kultivimi dhe tymosja e duhanit pushtoi Kinën, Japonin, Korenë dhe vendet juglindore të Azisë. Në vitin 1593 bima e duhanit arrijti në Marok dhe vendet e Magrebit.

Fuqia pushtuese dhe kundërshtimet e para për tymosjen e duhanit.

Në shekujt XVI – XVII duhani pushtoi botën, tymosja e duhanit u bë modë masive, por në të njejtën kohë filluan të shfaqen dhe kundërshtimet për tymosjen e duhanit, duke evidencuar dhe dëmet ndaj shëndetit.

Në fillimet e shekullit XVI, klerikët katolikë prunë farat e kësaj bime, e kultivuan në kopshtet e kishave e të manastireve dhe përhapen tymosjen e gjetheve të thata të Nikotiana tabacum në popullatë. Ky “ves” i ri u përhap shpejt dhe në përmasa të gjëra, sidomos pasi u kthyen marinarët europianë nga tokat e botës së re, që e kishin zbuluar me Kolombin. Duhanxhinjtë e parë i dedikuan duhanit efekte afrodiziake.

Në vitin 1527, ipeshkëvi Bartolomeo i Las Kasas iu kundërvu banorëve të Spanjës dhe të Portugalisë, duke i kritikuar se tymosja e duhanit ishte një “veprim i turpshëm”, ndërsa duhanxhinjtë mbroheshin duke insistuar se nuk arrinin të ndërprisnin tymosjen e duhanit, duke shprehur dëshimtë e para të dipendencës të provokuar nga nikotina, gjendje që ende vazhdon t’i mundojë duhanxhinjtë.

Në fillimet e shekullit XVII, në Angli, të gjitha klasat shoqërore organizonin “smoking parties” (festa me tymosje duhani), madje fëmijëve kur shkonin në shkollë, prindërit iu jepnin pipën dhe duhan të grirë në qese dhe gjatë pushimit të madh, mësuesi ndizte pipën dhe iu mësonte fëmijëve si mbushesh pipa me duhan të grirë, si ndizesh dhe si tymosej. Mbreti i Anglisë Xhiakomo I Stuart (1566 – 1625), nxorri një dekret kundër tymosjes të duhanit duke e cilësuar “zakon i dënueshëm, bezdisës për sytë, i pakëndshëm për hundën, i rrezikshëm për trurin, shkatërrimtar për mushkëritë”. Gjithashtu vendosi një taksë të rëndë për kultivimin dhe tregëtimin, çka nxiti kultivimin dhe tregëtimin klandestin të duhanit.

Në Francë, në periudhën e mbretërimit të Luigjit XIII (1601 – 1643), kur ishte bërë modë tymosja e duhanit, disa mjekë filluan ta konsiderojnë të dëmshëm për shëndetin e përdoruesve, por autoritet shtetërore mbajtën qëndrim indiferent, pasi shihnin interesat ekonomike, sepse duhani ishte bërë mall fitimesh të mëdha për arkën e mbretërisë. Më 1621 kardinali Richelieu, i rriti në mënyrë të konsiderueshme taksat për importin, kultivimin dhe tregëtimin e duhanit.

Në Persi, shahu Abbaz, duke iu referuar Kuranit, urdhëroi prerjen e hundës dhe të buzëve duhanxhinjëve. Në perandorinë Osmane, Sulltan Murati IV nxorri fermanin për dënimin me vdekje të duhanxhinjëve, duke iu dhënë mundësinë të zgjidhnin varje me cigare në buzë, ose djegia e duhanxhiut në zjarrin e turrës me gjethe të thata duhani. Në Rusi, duhanxhinjtë dënoheshin me rrahje publike, ose iu pritej hunda, megjithë këto masa të rrepta, Cari Pjetri i Madh e tymoste duhanin me pipë të gjatë argjile, qetësisht dhe në kënaqësinë e tij.

Kundërshtime dhe mosaprovim i tymosjes të duhanit shprehën dhe shumë gra europiane, kështu p. sh në qytetin Bayonne të Francës, në vitin 1610, gratë u shprehën: “Më mirë të puthim prapanicën e djallit, se gojën e burrave tonë që tymosin duhanin me erë të keqe”.

Papa Urbani VIII, në vitin 1630, inspiruar nga Santa Inkuizicioni Spanjoll, nxorri bulën që i skomunikonte duhanxhinjtë, megjithatë tymosja e duhanit vazhdonte të përhapej gjërësisht dhe në mënyrë të fshehtë. Në këto vite, duhani i tymosur në cigare mbështjellë me gjethet të thara dhe tymosja me pipë dhe përtypja e gjetheve u përhap ndër marinarët dhe ushtarët e të gjithë shteteve europiane. Ushtarët i përtypnin gjethet e duhanit, ndërsa oficerat kishin privilegjin ta tymosnin me pipë.

Në shekullin XVII – XVIII në të gjitha shtetet europiane tymosej duhani, madje u zgjeruan dhe metodat e përdorimit të duhanit. Pas tymosjes me pipë, tymosjes të shukut me gjethe të mbështjella rrotull dhe përtypjes të gjetheve, në vendet europiane filloi të praktikohej nuhatja e duhanit. Gjethet e thara të duhanit shkërmoqe-shin deri në formim pluhuri, i quajtur bernut, i cili mbahej në një kuti të vogël dhe herë pas here, thithej në hundë, duke shijuar aromën e shpesh duke provokuar teshtitje të pëlqyeshme. Kjo mënyrë “shijimi” e bernutit u shndërrua në modë të aristokracisë dhe të borgjezisë. Këtë praktikë e shfrytëzuan artizanët, të cilët prodhonin tabakiera – kuti ari, argjendi, tunxhi, druri etj, të bukura plot art, madje të kësaj kohe janë kutitë e bërnutit me kapakun të zbukuruar me portretet e mbretërve Luigjit XIV dhe Karli X, të rrethuar me diamante, me gurë të tjerë të çmuar dhe të mbushura me bërnut, ndërsa masa popullore përdorte kuti të thjeshta druri. Thithja e duhanit me hundë, krijonte ndjenjë dehje të lehtë, dipendencë dhe natyrisht toksikomaninë.

Në vitin 1742, Papa Benedikti XIV, urdhëroi ndërtimin e fabrikës për përpunimin e duhanit, ku puntorët i dridhnin me dorë cigaret e mbështjella me gjethe të thatë duhani, kështu Vatikani u shndërrua prodhuesi dhe tregëtuesi më i fuqishëm i duhanit, që i garantonte fitime të mëdha arkës papale.

Masivizimi i tymosjes të duhanit, nxiti interesin e kimistëve dhe botanistave të studionin përbërjen dhe cilësitë e lëndëve përbërëse. Në vitin 1809, kimisti francez Nicolas L. Vanquelin izoloi nikotinën, një alkaloid parasimpatikomimetik toksik, që provokon dipendencë. Nikotina është lëndë aktive e cila e shton sekretimin e neurotransmetuesve, me rol në rregullimin e humorit e te sjelljes individuale dhe shoqërore të duhanxhinëve, ashtu si nxit dhe prodhimin e dopaminës, që është molekula që krijon ndjenjën e kënaqësisë të subjekteve që tymosin duhanin.

Përhapja masive e tymosjes të duhanit, shpejt degjeneroi dhe nxiti abuzimet, së pari nga qeveritë e shteteve që e shfrytëzuan këtë “ves qejfi”, për të rritur fitimet me taksat e larta, ashtu si dhe duke krijuar monoplet e prodhimit e të tregëtimit të duhanit, por dhe kontrabandën. Në vitin 1860, Papa Pio IX urdhëroi ndërtimin e një manifature të madhe, ku u grumbulluan të gjithë impiantet e Romës, në një ndërtesë në sheshin Mastai, kësisoj monoplizoi prodhimin dhe tregëtimin e duhanit.

Prodhimet e para të cigareve, publiciteti i tymosjes të duhanit dhe lufta kundër duhanit.

Në vitin 1830 u prodhuan për herë të parë cigaret e holla dhe të shkurtëra, të formoheshin duke e mbështjellë duhanin të grirë me gjethe. Fillimisht cigaret u prodhuan duke i dredhur me dorë puntorët, ndërsa në vitin 1831 u prodhuan makineritë e para të prodhimit të cigareve, çka çoi në shtimin e prodhimit dhe shtimin e numërit të duhanxhinjëve. Në vitin 1832, ushtarët e Ibrahim Pashës, gjatë rrethimit të Shën Xhiovani i Akra, në cilindrat prej letre të boshatisur nga baruti, fusnin duhan të grirë dhe e tymosnin. Këtë shpikje të rastit e pervehtësuan ushtarët italianë që kishin marrë pjesë në luftën e Krimesë dhe e sollën në Itali në vitin 1857.

Moda e cigareve u përhap shpejt në të gjithë Europën dhe në vitin 1860 u shndërrua në preferencë të cigareve turke dhe më pas të atyre të prodhuara nga anglezët dhe të tregëtuara me kutia.

Gjatë luftës civile amerikane (1861 -1865) u prodhua një tip i ri cigare me duhan amerikan, me ngjyrë më të qartë dhe më aromatik. Përsëri, lufta e shtoi tymosjen e duhanit nga ushtarët, fillimisht nga të konfederatës seçesioniste e më pas nga ata të Shteteve të Bashkuara. Pasi shijonin një cigaretë, duhanxhinjtë e rinj ndjenin dëshirë të madhe të tymosnin të dytën, çka shprehte dhe dipendencën nga nikotina. Sa më e pakët nikotina në cigare, aq më e madhe dhe më e gjatë dipendencë ndaj duhanit.

Ritmet e larta dhe masivizimi i modës me cigare të mbështjella me letër, u shfrytëzua nga industria e duhanit e cila e shtoi prodhimin. Tregëtarët e duhanit filluan të zhvillojnë një publicitet të çfrenuar, kështu tërhiqnin klienta të shumtë, sidomos moshat e reja. Tymosja e duhanit u shpreh me problematikë shëndetësore ndër duhanxhinjë, andaj në vitin 1868, mjekët themeluan Shoqata Franceze kundër abuzimit me duhanin, e para shoqatë në historinë botërore, e impenjuar në luftën kundër tymosjes të duhanit.

Në ato vite, shpërthyen debatet shoqërore ndërmjet promuovusve të tymosjes të duhanit, që prezantonin reklama sportistash dhe vajzash të bukura me cigare në buzë dhe kundërshtimeve për të ndërprerë duhanin për

dëmet që shkaktonte për shëndetin dhe jetën e përdorusve. Në këto rrethana, industria e fuqishme e duhanit,

financoi modernizimin e makinerive të përpunimit të duhanit, kështu në vitin 1880 u prodhua një makineri që rriti shumë sasinë e prodhimit të cigareve, çka ndikoi ne uljen e çmimit të shitjes në treg dhe shtimin e klientave, sidomos të moshave të reja.

Në shekullin XX, mekanizimi i proçesit dhe perfeksionimi teknologjik i prodhimeve të duhanit e shndërruan industrinë e duhanit në një fuqi ekonomike dhe financiare, që nuk njihte pengesa.

Sipas historianit Robert Soleil, dy metodat kryesore për përhapjen e tymosjes të cigareve janë publiciteti (reklamat) dhe luftat. Në fakt, prodhimi dhe konsumi i duhanit u shtua në mënyrë marramendëse gjatë luftës së parë botërore. Vetëm në USA nga 18 miliard cigare që prodhoheshin në vitin 1914, arrijtën në 47 miliard në vitin 1918, madje qeveria amerikane iu a jipte cigaret gratis ushtarëve, kësisoj favorizoi efektin narkotik të nikotinës, të cilën e konsideronin të nevojshme për të përballuar vetminë dhe rreziqet e luftës. Propoganda ndër ushtarët për të tymosur duhanin ishte intensive, madje në një nga këngët që këndonin ushtarët anglezë thuhej: “mbylli problemet tuaja në çantën e shpinës, nxirre çakmakun (shkrepsin) dhe ndize cigaren etj” Masa e ushtarëve që filluan tymosjen e duhanit gjatë luftës, mbetën klienta afatgjatë të duhanit dhe pas luftës.

Publiciteti i industrisë amerikane për tymosjen e duhanit vazhdoi dhe u intensifikua gjatë krizës ekonomike të vitit 1929. Në vitin 1931 Industria e duhanit shpenzoi 75 miljon dollarë për publicitetin, madje u shtri dhe në filma, duke ekzaltuar artisten Marlene Dietrich, e cila kontribuoi duke krijuar një imazh të sofistikuar si diva dhe e duhanxhijëve, që tërhoqi pas dhe gratë në modën e tymosjes të duhanit, madje në prag të luftës II Botërore, gratë amerikane së bashku me burrat tymosën 180 miliard cigare vetëm në vitin 1939.

Gjatë viteve të luftës II Botërore, ushtarëve iu jipeshin gratis cigaret dhe ata që mbijetuan vazhduan të tymosin dhe pas luftës, madje deri ne vitin 1955 konsumimi i duhanit u shtua progresivisht. Në vitet pas luftës një stekë me paketa duhani, fitoi vlera të mëdha, sa e zëvëndësoi valutën në tregun e zi.

Në marshimin e gjatë triumfues, duhani e pushtoi botën e në këtë rrugëtim pati shumë aleatë, por dhe shumë kundërshtarë. Në disa raste në publicitetin e përhapjes të duhanit kanë kontribuar dhe strukturat shtetërore, si ndodhi në vitin 1982, kur Posta Italiane emetoi pullën postare kundër duhanit, e cila u ble nga Monopoli Shte-tëror i Duhanit. Si shihet duhani ka krijuar shpesh situata paradoksale.

Në vitin 1952, dy epidiemologët Richard Doll dhe Austin Bradford Hill, bazuar në rezultatet e studimeve të një numëri të konsiderushëm të sëmurësh me kancer të mushkërive, dolën me konkluzionin se kjo sëmundje e rëndë zhvillohej në shumicën e duhanxhinjëve, duke konfirmuar se tymi i duhanit është shkaktari i kancerit bronkopulmonar. Rreth këtij konkluzioni, i madhi Fischer theksoi: “Doll dhe Hill jo vetëm zbuluan shkakun, por na dhuruan dhe mjetin për ta luftuar – të ndalohet tymosjëa e duhanit”. Në vitin 1964, Shoqata e Kirurgëve Amerikan, botoi një raport shkencor me 387 faqe, ku argumentoi se tymi i duhanit përfaqëson rrezik për shëndetin e duhanxhinjëve, çka diktoi marrjen e masave parandaluese për t’u ndaluar tymosja e duhanit”. Pas këtyre konkluzioneve, në auditoret e Departimentit të Shtetit të USA, u ndalua tymosja e duhanit.

Në këto rrethana, industria e duhanit u bë objekt akuzash dhe sulmesh të forta, së pari me rritjen e taksave, çka çoi në rritjen e çmimeve të paketave me cigare nga 40 % deri ne 85 % në Mbretërinë e Madhe dhe në Itali. Pas vitit 1990, industria e duhanit u përballë më akuzat ligjore për lëndimin e shëndetit të duhanxhinjëve, për më tepër se të gjithë prodhuesit e duhanit ishin njohur dhe të ndërgjegjshëm për rrezikëshmërinë e lartë të tymit të duhanit në shkaktimin e kancerit bronkopulmonar. Pesë vjet pas rastit të parë gjyqësor, që akuzoi industrinë e duhanit përgjegjës për pasojat e rënda për shendetin e përdoruesve, shoqatat kryesore Amerikane të Duhanit firmosën një marrëveshje kuadër me 46 Prokurorët e Përgjithshëm, për t’i dorëzuar arkës së shtetit 200 miljard dollarë dëmshpërblim për shpenzimet sanitare ndaj duhanxhinjëve të sëmurë nga efektet dëmtuese të duhanit.

Ky vendim i detyroi industritë e duhanit në shumicën e vendeve, të ndryshojnë taktikën e publicitetit, kështu në paketat e cigareve vendosën shkrime: “Duhani vret”, “Duhani dëmton shëndetin tënd dhe të atyre për rreth”, “fëmijët e duhanxhinjëve rrezikojnë më shumë të tymosin duhanin” etj, të shoqëruara me fotografi me gjendje të dëshpëruara të sëmurësh me kancer, me diabet, me sëmundje kronike të mushkërive etj. Natyrisht ky veprim i vonuar, është një paralajmërim për duhanxhinjtë, por më tepër është një mënyrë për t’u mbrojtur nga akuzat e subjekteve me sëmundje të shkaktuar nga përbërësit e tymit të duhanit, sepse megjithë gjobat e mëdha, ata nuk e kanë pakësuar prodhimin, përkundrazi e kanë shtuar, madje filluan prodhimin dhe tregëtimin e cigareve të tipit Slim, të atyre cigareve të holla, por me që ato përmbajnë sasi më të pakta nikotine, krijojnë dipendencë më të fuqishme, detyrimisht subjektet që përdorin këto tipe cigaresh tymosin më shumë dhe më gjatë.

Këto ngjarje në USA u përgjithësuan dhe në vendet e tjera, ndërsa Organizata Botërore e Shëndetësisë, miratoi një konvencion kuadër për kontrollin e duhanit WHO – FCTC (Framework Convention on Tobacco Control). Ky dokument i rëndësishëm u miratua nga Asamblea e 56 e OBSH më 21 Maj 2003 në Gjenevë dhe

hyri në fuqi më 27 shkurt 2005, e firmosur nga 168 shtete ndër 181 anëtare, ndërsa e 9 shtete nuk e firmosën dhe 4 shtete e firmosën por nuk e ratifikuan. Ky dokument i rëndësishëm përcaktoi masa konkrete në kufizimin e aktiviteteve publicitare, vendosi norma të reja etikete në paketat, në kontrollin e cilësisë të ajrit në mjediset e mbyllura dhe masa të rrepta për kontrollin e kontrabandës të duhanit. Duke filluar nga viti 2003 shumë vende europiane aprovuan ligje me masa të rrepta për ndalimin e tymosjes të duhanit në mjediset e punës, ne mjediset e mbyllura etj, çka ndikoi në pakësimin e numërit të duhanxhinjave nga 12 deri 20 % ne shumicën e vendeve.

Për të përballuar fushatat kundër tymosjes të duhanit, British American Tobacco prodhoi dhe vuri në shitje kutitë me SNUS (kategoria e smokeless tobacco, duhani që nuk digjet, por përtypet. Emërtimi snus është me origjinë nga gjuha suedeze “duhani për përtypje”). Duhani që përtypej gjeti përhapje në Suedi, Japoni, Afrika e Jugut, Kanada etj, i lejuar të përdorej me pretendimin se shkakton dëmtime të lehta të shëndetit.

Në vitin 2003, kinezi Hon Lik prodhoi cigaren elektronike tymuese me avull, pa nikotinë dhe një tip me pak nikotinë, e cila pas debutimit në tregun aziatik, në vitin 2004 arrijti dhe u përhap dhe në tregun europian. Në fakt patenta e cigares elektronike (e-cig) i përket Herbert A. Gilbert, i cili e kishte prodhuar në vitin 1963 dhe këtë zbulim ia kishte prezantuar industrive kimike, farmaceutike dhe industrisë së duhanit, por ato në ujdi mes tyre, bënë gjithëçka për të penguar prodhimin dhe nxjerrjen në treg të e-cig.

Në vitin 2020, shitja e-cig arrijti në 25 miljard dollarë, ku mbi gjysma të faturuara në USA (55 %), e pasuar me Anglinë (12 %), ndërsa 23 % e shpërndarë në Kinë, Itali, Francë, Gjermani, Poloni etj. Parë nga ritmet e larta të përhapjes lind pyetja po cigaria elektronike a është e dëmshme për shendetin e përdoruesve? Rreth këtij argumenti do të ndalem në veçanti në pjesët në vazhdim.

Dhjetë shtetet kryesore të prodhimit të duhanit.

Në traditën tonë, për të kritikuar ndonjë person që tymos shumë duhanin thuhet: “tymos si një turk”, me idenë se janë tuqit ata që na sollën dhe që tymosin me shumë duhanin, por në fakt Turqia rradhitet e teta ndër 10 shtetet prodhuesit më të mëdhenj të duhanit.

  1. Kina, mban primatin botëror me prodhimin e 3 150 000 tonelata duhan, me një fitim 150 miliard dollarë, që hyjnë në arkën e shtetit çdo vit. Vetëm China International Tobacco Corp, prodhon çdo vit 2550 miliard cigare në vit. Faturimi i fitimit nga shitjet e duhanit nga kjo korporate arrinë 100 miliard dollarë në vit.
  2. Brasili, renditet në vendin e dytë dhe është vendi më i vlerësuar dhe më i preferuar në nivel botëror, për cilësinë e gjetheve të thara të duhanit. Kultivimi i duhanit është i përqëndruar në jug dhe në verilindje, me prodhimin e 850 000 tonellata duhan në vit.
  3. Hindia, është në grupin e vendeve të quajtura BRICS (vendet në zhvillim me burime të mëdha natyrale, të karakterizuara me rritje të lartë të prodhimit të brendshëm bruto), prodhon 830 000 tonelata duhan dhe është ndër eksportuesit kryesor në vendet e Azisë Juglindore.
  4. USA, në 50 vitet e fundit e ka ulur prodhimin e duhanit, duke preferuar importimin dhe me çmime më të ulëta nga vendet e tjera të kontinentit. Aktualisht prodhon 345 000 tonelata duhan, por me sasitë e importuar është vendi i dytë në botë për prodhimin e cigareve (rradhitet pas Kinës).
  5. Indonezia, prodhon 260 000 tonelata duhan në vit, madje përfaqëson sektorin më fitimprurës të ekonomisë kombëtare. Indonezia nuk ka ligj për ndalimin e duhanit, çka ka ndikuar që duhani të tymoset nga të rinjtë.
  6. Argjentina, prodhon 207 000 tonelata duhan. Parlamenti i Argjentinës ka miratuar ligje për ndalimin e duhanit në mejdiset publike, çka është shprehur me pakësimin e duhanxhinjave, por ka shtuar eksportin.
  7. Zimbabve, me 205 000 tonelata duhan në vit, është prodhuesi më i madh në kontinentin Afrikan. Duhanet e kultivuar në Zimbabve të varieteteve Burley, Virginia dhe Oriental, janë shumë të preferuar nga industria e duhanit dhe për faktin se prodhimi ka kosto të ulët. Multinacionalet e mëdha të industrisë të prodhimit të cigareve dhe të sigaro (purove), kanë bërë investime të mëdha duke i pajisur fshatarët zimbabvianë me teknologji moderne dhe mjete fertilizante, për shtimin e prodhimit të duhanit.
  8. Turqia, prodhon çdo vit 194 000 tonelata duhan.
  9. Malawi, ndonëse është një ndër vendet më të varfëra në botë, prodhon 175 000 tonelata duhan në vit, që përbëjnë mallin kryesor të eksportit dhe të fitimit.
  10. Pakistani, prodhon 102 000 tonelata duhan në vit, që është dhe burimi kryesor i fitimit për arkën e shtetit.

Kanë kaluar 530 vite nga dita kur duhanin e sollën në Europë si trofe nga kontinenti i ri i porsa zbuluar dhe tymi i duhanit vazhdon të dëmtojë shëndetin e duhanxhinjëve. Tufa e vogël e gjetheve të thata të tabakos e tymosur nga përdoruesit, ndoqi të gjitha rrugët legale dhe ilegale të përhapjes,duke i joshur dhe magjepsur njeri pas tjetrit përdoruesit, aq sa aktualisht duhani e ka pushtuar botën dhe tabagismi është shndërruar në një pandemi sociale, është bërë një e keqe e globalizuar.

Në të gjitha tipat e konfeksionit të duhanit, prodhuesit shkruajnë se cigaret, apo konfeksioni me duhan të grirë dhe në formën snus, përmbajnë nikotinë dhe katram, kështu përdoruesit sugjestionohen se vetëm këto të dyja janë substancat përbërëse, ndërsa në fakt janë mbi 4700 substanca që çlirohen gjatë djegies pa flakë,me temperatura që arrijnë nga 800° deri në 880°, ndërsa një pjesë e tyre çlirohen kur cigarja fiket. Në pjesën që digjet në cigaret, në purot (sigare), në llullë dhe me nargjile, çlirohet tym me përmbajtje substancash gazozedhe korpuskulare, me efekte toksike, irituese, alergene, inflamatore dhe me efekte droge, ndërsa 75 prej tyre kanë veprim kancerogen. Kjo mori substancash edëmtojnë shëndetine duhanxhinjëve duke zhvilluar neoplazi (tumore), sëmundje të zemrës dhe të vazave të gjakut, të aparateve të frymëmarrjes dhe të tretjes, lëndojnë trurin, gjëndërrat endokrine, lendojnë nënën shtatëzënë dhe foshnjen.

Tymi i duhanit është aerosol i formuar nga përzierja e substancave gazore dhe korpuskulare të çliruara nga djegia pa flakë e duhanit. Ndërmjet këtyre substancave dëmtuese, më e veçanta për efektet në organizmin e duhanxhiutështë nikotina që shkakton dipendencën, por shëndetin e duhanxhiut e dëmtojnë dhe shumë të tjera si katrami, hidrokarburet aromatike policiklike, benzopireni, nitrosamina, fenoli, monooksidi i karbonit, formaldehidi, radikalet e lira, oksidi i azotit, arseniku, derviate cianuri, polonium, kadmium, metanol, butanol, aceton, amoniak, plumb, acid sulfurik, DDT, pluhura të imët (PM2,5 dhe 10) etj. Kjo mori substancash është në përbërje të tymit që thithin duhanxhinjtë, por dhe në tymin që nxjerrin dhe që thithet nga personat e tjerë të pranishëm në mjedisin ku tymoset duhani – tymi pasiv.Shija specifike që provojnë duhanxhinjtë, krijohet nga nikotina dhe nga lëndët shtesë dhe aromatiketë përdorura nga industria e duhanit, për kompaktësimin e duhanit të grirë në cigaret, por këto lëndë shtesë, gjatë djegies prodhojne shumë substanca toksike, sidomos katramin, ndërsa letra që mbështjellë cigaren, gjatë djegies prodhon blozën, që thithet dhe depozitohet në mushkëri.

NIKOTINA

Nikotina është substancë organike, e sintetizuar në rrënjët e bimës të duhanit dhe e shpërndarë në të gjitha pjesët e saj, por me përqëndrimin më të lartë në gjethet, ku përbën 0, 3 – 5 % të peshës të gjetheve të thata. Një cigare e zakonëshme përmbanë 7, 5 – 10 mg nikotinë.Gjatë thithjes të tymit të prodhuar nga djegia pa flakë e një cigare, duhanxhiu merr 2 mg nikotinë. Duke studiuar nikotinëntë markuar me elemente radiaktive, është konfirmuar se gjatë thithjes të tymit të duhanit (cigare, puro, llullë, nargjile), organizmi përthith 95 % të sasisë

të nikotinës, ndërsa në duhanin snus që përtypet, përthithet rreth 50 % e sasisë së nikotinës.

Cigaret Slim të quajtura të “lehta” përmbajnë më pak se 5 mg nikotinë, por gjatë tymosjes të këtyre cigareve përthithet 95 % e nikotinës që çlirohet, andaj këto cigare kanë efekt të fuqishëm dipendence.

Në gjendje lëngu të pastër, nikotina është pa ngjyrë, ndërsa në kontakt me ajrin dhe gjatë djegies të duhanit merr ngjyrë kafe të verdhë, kësisoj depozitohet në filtrin e cigareve, në buzët dhe në gishtat e duhanxhiut dhe krijon shijen e tymit të duhanit të thithur.

Molekula e nikotinës është kirale e formës enantiomerit – S e pranishme në gjethet e duhanit, e cila e çliruar gjatë tymosjes lidhet me receptorët nikotinikë të acetilkolinës në sinapset e nervave, ndërsa enantionomeri R (+), ushtron veprim anatagonist me receptorët kolinergjikë.

Nikotina është izoluar në gjëndje të pastër nga disa kimista, kështu në vitin 1807 e nxorri nga gjethet e duhanit Gaspare Cerioli; në vitin 1809 Louis Nicolas Vaquelin; ndërsa në vitin 1828 Karl Ludwig Reimann dhe Wilhelm Heinrich Pooselt, të dy kanë meritën se verifikuan efektin toksik të nikotinës në kafshët eksperi-mentale. Formula kimike e nikotinës (C10H14N2) u verifikua në vitin 1843 nga Adolf Pinner, ndërsa sinteza kimike e nikotinës u arrijt nga Amé Jules Pictet në vitin 1904. Nikotina e nxjerrë nga gjethet e duhanit, ka vetinë të përzihet me ujin dhe tretet në solventa organikë. Kur oksidohet shndërrohet në nikotrina, ndërsa acidi nitrik, ose permanganati e oksidojnë duke e transformuar në acid nikotinik.

Kur tymoset duhani, pjesa më e madhe e nikotinës shpërndahet në ajër, ndërsa në mushkëri arrinë 20 % e sasisë të çliruar. Tymosja me llullë prodhon më shumë nikotinë se sa cigaria. Sa më i fortë zjarri në pjesën e duhanit që digjet, aq më shumë nikotinë hynë në rrugët e frymëmarrjes dhe sa më shpesh të thithet cigarja, aq më shumë nikotinë merret nga duhanxhiu.

Nikotina e pranishme në tymin e duhanit përthithet me lehtësi nga mukoza e gojës, e hundës, e trakesë, e bronkeve dhe nga kapilarët e alveolave të mushkërive dhe pasi thithet hynë në gjakun qarkullues dhe brenda 10 sekondave arrinë trurin, mëlçinë, gjëndërrat mbishkore dhe rikthehet përsëri në mushkëri. Pasi qarkullon dhe lëndon qelizat e këtyre organeve, nikotina shpërbehet në mëlçi dheeleminohet me veshkat në formë kotinine, ndërsa mushkëritë e eleminojnë me gëlbazën, që merr ngjyrë të verdhë të pistë.

Nikotina pasi përthithet nga oragnet e shumta, i nënshtrohet proçeseve metabolike duke e transformuar në kotinina, e cila për 48 orë është e pranishme në gjakun qarkullues.Kotinina përthithet lehtë dhe depozitohet në pështymë, në flokët, në tëmth, në urinë e në qumështin e gjirit të nënave, që ia japin dhe foshnjeve. Kotinina eleminohet 10 herë më shpejt se nikotina dhe kjo ngathtësi e nikotinës favorizon prodhimin e vazhdueshëm të kotininës. Organizmit të duhanxhiut i duhen dy orë kohë, që të përgjysmoi përqëndrimin në gjak të nikotinës dhe ky është një ndër faktorët,që duhanxhiu bëhet prè e një dipendencë të vërtetë, e shprehurme rritjen e dëshirëssë vazhdueshme dhe të papërmbajtur të tymosi një cingare tjetër, pra kësisoj rrit dhe e mban konstant përqëndrimin e nikotinës në gjak dhe “shijon” efektet dorguese.

Tymosja e duhanit fillimisht krijon ndjenja stimulimi dhe euforie të përkohëshme, më pas ka efekt rilaksues dhe anksiolitik (një formë autokontrolli), të shoqëruara me një kompleks shenjash që shprehin efektet dëmtuese në organet si ndjenjën e djegies dhe erës së keqe në hundë, dhimbje koke, kollë me gëlbazë, djegie stomaku, shpejtim i rrahjeve të zemrës etj. Pikërisht, për këto efekte bifazike duhanxhinjtë tymosin njëra pas tjetrës cigaret, për të marrë sasinë e nikotinës qëi krijon kënaqësinë dhe pëlqyshmërinë për duhanin. Një subjekt që tymos 20 cigare në ditë, thith dhe grumbullon në gjak mbi 400 mg nikotinë në një javë.Në se kjo sasi nikotine do t’i injektohej në një dozë të vetme njeriut, do të shkaktonte vdekje të menjëherëshme.

Përqëndrimi në doza të larta i nikotinës në gjak shprehet me efekte droge dheefekte toksike në organet.

NIKOTINA ËSHTËSUBSTANCË PSIKOAKTIVE, QË KRIJON DIPENDENCË

Ndonëse efekti drogë i nikotinës njihej prej shumë kohësh, drejtuesit dhe specialistët e industrisë të duhanitt e mbajtën të fshehur dhe vetëm nga gjysma e dytë e shekullit XX, u njoh zyrtarisht efekti drogë, i shprehur me fuqinë e madhe të krijojë dipendencë farmakologjike dhe psikofizike, ashtu si u treguan efektet negative të tymit të duhanit (tabagismi), me të gjitha efektet mbi shëndetin dhe jetën e përdoruesve, deri në ndikimin e përbërësve me efekte kancerogene.

Opinioni publik mendon se dipendenca krijohet vetëm nga drogat e mëdha (heroina, kokaina, morfina, marijuana, kanabis, ekstatsis etj), ndërsa në fakt në këtë grup substancash përfshihet dhe nikotina, një dogë e lehtë, por me fuqi më të madhe të krijoi dipendencë sesa drogat e mëdha dhe ky është motivi kryesor, që duhanxhinjtë nuk arrijnë të ndërpresin tymosjen, ose e ndëpresin me shumë vështirësi.Jo vetëm kjo, por duhani

krijon dhe nje kompleks dëmtimesh organore, një pjesë e madhe e tyre të pakthyeshme, si ateroskleroza, ashtu

ndikon dhe në zhvillimin e ndërlikime të rënda si infarkti i miokardit, iktusi i trurit etj.

Nikotina është një alkaloid, që krijon dipendencë farmakologjike, psiqike dhe fizike, pra është drogë me të

gjitha efektet, stimuluese, eksituese dhe hypnotike (krijon alteracione fizike dhe psikike, svenitje dhe trullosje

mendor), krijon ndjenjën e kënaqësisë,shkakton ndryshime kalimtare psikofiziologjike të duhanxhinjëve.

Dipendenca nga nikotina shkaktohet nga aftësia që ka kjo substancë të shtojë sekretimin e neurotransme-tuesve, që ndikojnë në rregullimin e humorit dhe të sjelljes shoqërore të individëve.

Dipendenca farmakologjike

Nga çasti që hynë në gjakun qarkullues, nikotina përhapet me shpejtësi të madhe nëpër organe dhe brenda 10 sekondave arrinë në tru, ku përhapet nëpërmjet barrierës hematoenecefalike dy herë më shpejt se sa heroina. Në tru, nikotina depozitohet në receptorët nikotinikë të bërthamës amigdale, që është ajo pjesë e trurit që rregullon emocionet. Receptorët nikotinikë ndodhen në fibrat presinaptike të neuroneve dopaminergjikë, kësisoj provokohet çlirimi i dopaminës, e cila krijon ndjenjat e kënaqësisë të njejtë me atë që shkakton kokaina dhe heroina.

Dipendenca farmakologjike shprehet me dëshirën intensive e të papërmbajtur të tymoset duhani për të marrë nikotinën me efektet psikotrope. Pra nikotina krijon një mëkanizëm biologjik me ndikim në sistemin dopaminergjik dhe serotoninergjik, që krijojnë ndjenjën e kënaqësisë, të pëlqyshmërisë, me një dëshirë dhe lakmi të tepruar për të tymosur duhanin. Në këto rrethana, nikotinomania shprehet menikotinodipendencën dhe me efekte toksike në organizmin e duhanxhiut (toksikomania dhe toksicitieti).

Duhanxhinjtë që tymosin shumë duhanin, kanë koncentrime të larta të nikotinës, e cila i bllokon receptorët nikotinikë të acetilkolinës, duke shkaktuar paraliza të muskujve të skeletit, madje dhe të muskujve respiratorë, çka shprehet me vështirësi në frymëmarrje.

Dipendenca psiqike

Nikotina, kur kontakton receptorat nikotinikë, nxit çlirimin e substancave psikotrope, të cilat veprojnë aktivisht në funksionet psiqike të duhanxhiut, kështu dopamina që është mesazher kimik i neuroneve të trurit, krijon ndjenjat e kënaqësisë, të pëlqyeshmërisë dhe një formë gëzimi ndaj tymosjes të duhanit, e shprehur duke vështruar davaritjen e shtëllungave të tymit. Gjithashtu, dopamina rrit humorin, ngadalëson proçeset e vendim-marrjes, por provokon dhe çrregullime psiqike. Nikotina aktivizon dhe rrugën mesolimbike, që është qarku i brendshëm i trurit, që rregullon ndjenjë e e euforisë, një aspekt i veçantë që shprehin duhanxhinjtë. Gjithashtu, nxit çlirimin e norepinefrinës që pakëson oreksin dhe vepron si stimulues, shton prodhimin e endorfinave, të cilat krijojnë një relaksim të lehta dhe ulje të gjëndjes të ankthit, shton sekretimin e acetilkolinës, e cila ushtron efekte të forta stimuluese, ashtu shton dhe sekretimin e serotoninës, që rregullon humorin dhe pakëson oreksin.

Kur tymos pak cigare, duhanxhiu merr nikotinë me doza vogla, e cila nxit çlirimin e dopaminës dhe të neurotransmetuesve të tjerë si të serotoninës, vasopresinës, adrenalinës, substanca që veprojnë duke i ngushtuar arteriolat dhe arteriet, çka ndërlikohet me rritjen e presionit të gjakut. Nikotina në doza të vogla ka efekte stimuluese: shton lehtësisht të rrahurat e zemrës dhe rrit presionin e gjakut, shkakton djersitje të lehtë, për një çast rrit përqëndrimin e vëmendjes, shton intensitetin e metabolizmit, largon ndjenjën e urisë dhe pakëson efektin e stresit. Kjo situatë është e pëlqyeshme dhe e pranueshme nga duhanxhinjtë, andaj vazhdojnë të tymosin cigare të tjera, kësisoj shtojnë marrjen e nikotinës e cila përthithet dhe shtohet në gjak dhe duke rritur koncentrimin, shton veprimin mbi receptorët nikotinikë të trurit, kësisoj gjeneron dipendencën.

Subjektet që tymosin 20 cigare në ditë dhe me shumë, ato që tymosin me llullë etj, marrin doza më të mëdha nikotine, e cila i përmbyt dhe i bllokon receptorët e sinapseve nervore, për pasojë krijohen efekte të kundërta, ngadalësohet, ose bllokohet kalimi i impulseve nervore në sinapset, çka shprehet me rënie të presionit të gjakut, uljen e stresit, zgjerohen arteriolat dhe të arteriet (ulet presioni i gjakut), shfaqen çrregullime të ritmit të zemrës (aritmitë), duhanxhiu është i përgjumur, ka dhimbje koke dhe dalje diarreike të shpeshta. Si shihet, nikotina është substancë stupefaçente, andaj duhanxhinjtë zhvillojnë dipendencë psikike, njëlloj si dipendenca e krijuar nga heroina dhe kokaina.

Dipendenca fizike

Është gjendje e krijuar nga përdorimi kronik i duhanit dhe kur nikotina i kapërcen nivelet e tolerancës, duke provokuar shenja fizike të papëlqyeshme, sidomos kur tentohet të pakësohet tymosja, çka e nxit duhanxhiun të vazhdoi tymosjen e duhanit, për të mos kaluar në sindromën e astinencës. Ashtu si toleranca krijon modalitetet nëpërmjet të cilave trupi i duhanxhiut përshtatet ndaj pranisë kronike të nikotinës, kur pakësohet përqëndrimi (ndër ata që pakësojnë tymosjen), organizmi vepron me reaksione ndaj uljes të përqëndrimit të nikotinës, kështu në tru pakësohet dopamina, ulen ndjenjat e kënaqësisë dhe të euforisë sepse prodhohet më

pak dopaminë, në tru inaktivizohen receptorët dopaminergjikë.

Duhanxhinjtë me dipendencë fizike nuk arrijnë të dallojnë shenjat e pëlqyeshme nga ato të papëlqyeshmet, kështu p. sh dhe pse qelbin erë duhani, nuk e vlerësojnë këtë gjendje dhe vazhdojnë të tymosin.

Sipas neuropsikoanalistëve, psiqika si prodhim i trurit, është dhe pjesë fizike e trupit, andaj e favorizon dhe

dipendencën fizike ndaj nikotinës.

Dipendenca psikologjike

Një ndikim të madh në forcimin e lidhjes të duhanxhinjëve me tymosjen e duhanit ka dipendenca psikolo-

gjike, që është shprehje e kulturës dhe e edukatës familjare dhe shoqërore, sidomos e mangesive në edukimin e nxënësve në shkollat. Shpesh, tymosja e duhanit fillon në mosha të reja, si imitim i prindërve duhanxhinjë, ose si një sjellje shoqërore për t’u prezantuar i “burrëruar”, si një gjest ekstravagant, por shpejt këta individa i nënshtrohen efektit anfetaminik të nikotinës, i shprehur me ndjesitë për të krijuar një performansë ndaj lòdhjes, ngarkesës fizike dhe mendore në punë, për të ulur efektin e streseve etj. Shpesh në jetën e përditëshme ndeshemi me veprime që justifikojnë dhe nxisin tymosjen e duhanit si p. sh “po e ndez një cigare para se të filloj punën”, ose “u lodha, po ndez një cigare”, “ta djegim nga një cigare në shoqëri në kafene” etj, të cilat shprehin pikërisht dipendencën farmakologjike dhe psikologjike të duhanxhiut.

Tymosja e vazhdueshme e duhanit (20 cigare në ditë), e shprehur me rritjen e përqëndrimit të nikotinës, ndikon që receptorët nikotinikë të mësohen dhe ta pëlqejnë nikotinën, sepse mediatorët neurotransmeues që çlirohen në çastet fillestare të tymosjes, krijojnë një rritje të vemendjes, duhanxhiu ka përshtypjen se ndjehet më mirë fizikisht dhe intelektualisht, madje ndjen pakësimin e gjëndjes të ankthit. Por me që nikotina vepron për kohë të shkurtër, me pakësimin e nikotinës, çduken dhe këto efekte, andaj duhanxhiu ka dëshirën te ndezi dhe të tymosi cigaren e dytë dhe të tjerat në vazhdim, kështu shtohet përqëndrimi i nikotinës, krijohet situata për zhvillimin e dipendencës fizike dhe psikologjike ndaj nikotinës, të cilat zhvillohen të dyja së bashku.

Abstinenca ndaj nikotinës

Nërprerja e menjaherëshme e tymosjes ë duhanit në duhanxhinjtë me dipendencë farmakologjike, psiqike dhe psikologjiko-fizike ndaj nikotinës, shkakton krizën e dipendencës e shprehur me një kompleks shenjash në fakt të lehta, si gjendje boshllëku, nervozizmi, iritabilitet, bulemia (hanë shumë), kanë shenja fizike të papëlqyeshme si dhimbje (e muskujve, e shpinës, e këmbëve, e duarve), të përziera, dridhje e duarve dhe e të trupitdhekapsllëk. Kulmi i shprehjes të këtyre shenjave arrihet 48 – 72 orë pas ndërprerjes të duhanit. Normalisht, organizmit të njeriut i duhen mbi tre javë, që të dizintoksikohet nga nikotina, çka sugjeron se ndërprerja e tymosjes të duhanit duhet të kryhet gradualisht, me pakësimin e numërit të cigareve nga dita në ditë dhe në mënyrë progresive, deri në ndërprerjen e plotë, që të çlirohet nga dipendenca.

Prova praktike për vlerësimin e nivelit të dipendencës nga nikotina

Testi praktik për të vlerësuar dipendencën nga nikotina bazohet në pyetjen: “pasi zgjohesh në mëngjes, pas sa minuta e tymos cigaren e parë?” Në se duhanxhiu e ndez cigaren menjëherë pas zgjimit, tregon se ka dipendencë të fortë ndaj nikotinës.

Më i detajuar është testi Fragestrom, i bazuar në vlerësimin me pikë në graduatoren e aspekteve të tymosjes të duhanit. Në fakt, me këtë test vlerësohet vetëm dipendenca fizike, pra nuk jep asnjë të dhënë përsa i përket dipendencës psikologjike dhe psikofarmakologjike, sepse nuk përmbanë të dhëna për vlerat serike të nikotinës. Pavarësisht nga njëanshmëria e ketij testi, çdo duhanxhi mund ta përdori si sistem autovlerësimi për të njohur sa e ka shkallën e dipendencës nga nikotina.Parametrat e testit Fragestrom janë:

  1. Sa minuta pas zgjimit tymos cigaren e parë?
  • pas 5 minuta 3 pikë
  • brenda 6 – 30 minuta 2 pikë
  • brenda 31 – 60 minuta 1 pikë
  • pas 1 ore 0 pikë
  1. A ndjen vështirësi të mos tymosish në mjediset ku ndalohet duhani?

Po 1 pikë

Jo 0 pikë

  1. Cilën cigare mund të mos e tymosish?
  • cigaren e parë në mëngjes 1 pikë
  • çdo cigare gjatë ditës 0 pikë
  1. Sa cigare tymos gjatë ditës?

më pak se 10 cigare 0 pikë

11 – 20 cigare 1 pikë

21 – 30 cigare 2 pikë

mbi 31 cigare 3 pikë

  1. Tymos më shpesh cigare pas zgjimit dhe paradite, se sa në pjesën e dytë të ditës?

Po 1 pikë

Jo 0 pikë

  1. Tymos dhe kur je i sëmurë me ndonjë sëmundje ?

Po 1 pikë

Jo 0 pikë

  1. Sa nikotinë përmban cigaria që tymos ?
  • më pak se 0, 8 mg 0 pikë
  • nga 0, 8 – 1, 5 mg 1 pikë
  • mbi 1, 5 mg 2 pikë
  1. Tymin e duhanit e akoni në mushkëri?

Jo 0 pikë

Gjithmonë 2 pikë

Pas këtij anketimi, mblidhen pikët përfundimtare dhe në bazë të vlerave të tyre përcaktohet niveli i

dipendencës nga nikotina:

0 – 2 pikë gradë e lehtë e dipendencës.

3 – 4 pikë gradë e ulët e dipendencës.

5 – 6 pikë gradë e mezatare dipendence.

7 – 8 pikë gradë shumë e fortë dipendence.

Mbi 9 pikë gradë shumë e fortë dipendence.

Edhe kur dipendenca është e lehtë, nuk duhet të nënvlehtësohet, sepse është dhe më e vështirë të eleminohet, ndërsa kur dipendenca është e fortë, duhanxhiu duhet të kërkoi ndihmën e mjekëve pneumologë.

Burimi/zemrashqiptare.net/

LUFTA E MADHE PËR SHQIPËRI NATYRALE – ZAHIR PAJAZITI

No Comments Argëtim Histori

Nga Rudi Berisha
👉 Që në fillimet e para të themelimit të një grupi gueril në Gollak-Llap, në krye të saj ishte i madhi Zahir Pajaziti. Por ky trim me ideale të kthyera në bindje, më fuqi në fitore, filloi aksionet bashkë më shokët e tij, për të sulmuar dhe luftuar kundër një forca të armatosur, pushtuese, kundër ish-Jugosllavisë respektivisht kundër Serbisë. Kundër shtetit kriminal dhe fashist që po mbante Kosovën e pushtuar.
👉 Zahir Pajaziti, kishte një pikënisje të saktë dhe pa gabime. Ai në radhë të parë filloi t’i largonte mbetjet ose bashkëpunëtoret e armiqve (me një fjalë, i largoi nga faqja e dheut tradhtarët e kombit). Vetëm duke i goditur tradhtarët e kombit, atëherë do sigurosh udhën e pastër dhe me të sigurt në aksionet tua kundër armiqve. Zahir Pajaziti i madh, vërtetë ishte duke qëndruar, vepruar dhe goditur korbat e zi nën hije, por hija me pas ju bë dritë, drita e përfshi e gjithë popullin e Kosovës nga të bëmat e të madhit Zahir Pajaziti.
👉 Ideali dhe bindjet e tij, që nga mësimi për te, me kanë lënë përshtypje, me kanë pëlqyer dhe me kanë frymëzuar që të mundohem të jem një laps i mprehtë, për të shkruar në shërbim të dëshmorëve, në dobi të popullit, në fuqizim të kombit me mundësi dhe kapacitetin tim që kam prej një shqiptari tepër-tepër të vogël në tokën shqiptare të madhe dhe madhështore e të lame me gjak.
👉 Edhe pse Zahir Pajaziti, çdo herë kishte pasur shumë kujdes, nuk i besonte çdo kujt, nuk rrinte me çdo kënd. Zahiri, mundohej që aksionet e tij të jenë vërtetë të fuqishme, të dridhinë Serbinë fashiste, pushtuese që po qëndronte në Kosovë. Çdo aksion i tij ka tmerruar armiqtë, besa dhe ca lidhje të armiqve, ju patë shti frikën në palcë. Lidhjet e armiqve, Zahiri i madh, i ka goditur pa mëshirë, me dorën e tij, a po të shokëve të tij, por të gjitha goditjet ishin të sakta dhe sot ato goditje që kanë qenë mbi koka të korbave të zi, janë të padiskutuara dhe janë goditje të merituara.
👉 Zahiri Pajaziti, e ka dashur Shqipërinë, atje është stërvitur që në grupin e parë. Por dora armike dhe bashkëpunëtoret e armiqve dhe atje në Shqipëri kishin arritur. Zahiri i madh, nuk u dorëzua kurrë, ai aksionet e tij i kishte nisur me besim dhe bindje të madhe që Kosova do çlirohet dhe me pas do i bashkohet Shqipërisë. Zahiri, kishte dhe plane për çlirim të trojeve tjera shqiptare. -Vërtetë Zahiri i madh, ka pasur plane të mëdha dhe të zgjeruara. Ka pasur qëllime ashtu siç ishte vërtetë njeri guximtar dhe me qëllim të qartë. Zahiri, kishte përgjigjeje se çka do nga të gjitha aksionet që po i bënte. Zahiri e kishte ditur përfundimin e të gjitha të bëmave të tij në dobi të kombit, atdheut, ai dhe kishte thënë: ‘’ Që Kosova, atdheu, do çlirohet, do e fitoi lirinë’’.
👉 Zahir i ndritur dhe i ditur, që në nisjen e tij guerile, ai e kishte ditur që Kosova do çlirohet. Vërtetë në atë kohë të kishe bindje të tilla, vërtetë është dashur të ishe një kokë e ndritur, por dhe një trup e mendje guximtare. Zahiri i madh, i kishte të dyja: Kishte kokë të ndritur dhe trup e mendje të guximshme. Ndërsa ca koka që thirreshin “ Si koka të ndritura dhe mendje frikacake’’, ata mendoni që Kosova nuk do çlirohet kurrë, ata thoni se: “ Serbia është e fuqishme, ka artileri të madhe për pak ditë do na fshi nga faqja e dheut ’’. Kështu kurrë nuk mendoi Zahiri i madh, ai mendoi që me guxim, shpirt, ideal, luftë do mundet Serbia përgjithmonë, kështu dhe ndodhi, siç tha Zahiri i madh. Zahiri ishte frymëzuar dhe nga Adem Demaçi i vogël me trup, por me një shpirt-guxim të madh dhe të pashoq. Nga Ademi i burgjeve ose Ademi që jetën, rinin e kaloi në burgje të ish Jugosllavisë, Serbisë, për të ndritur rrugët e popullit, siç thotë dhe ai vet
‘’ Unë isha një njeri i cili duhet të digjesha, që të tjerëve të shishin ma mirë, ta shishin njeri-tjetrin dhe në atë errësirë të robërisë, të kishin një orientim. Sepse le të jetë errësira sado e madhe, por vetëm një qiri të jetë diku, njerëzit orientohen andej. Po të mungonte ai qiri, atëherë orientimi bëhet i vështirë. Si mos të del Zahiri i madh, kur ka pasur frymëzim një njeri të guximshëm dhe të madh, të ndritur e të ditur siç ishte Simboli i çështjes sonë kombëtare, Adem Demaçi.
👉 Zahir Pajaziti, ishte një trim idealist, nacionalist dhe një shqiptar i madh. Ai gjithë jetën sa qëndroi në tokën tonë, ne shpirt dhe në mendje kishte çështje kombëtare, kishte ngulitur në kokën e tij strategjinë e themelimit të një ushtrie, por duke filluar vet të jetë ushtari i parë i kësaj njësie guerile dhe duke qenë vet i pari luftëtar për të realizuar me veprime atë që kishte të ngulitura në kokë. Këtë e dëshmoi në aksionet e tij. Por Zahir Papajziti, u bë dhe dëshmor prej të parëve për çlirim, liri të Kosovës, për çlirim të Kosovës që me pas t’i bashkohet Shqipërisë.
👉 Në janar të vitit 1997 grupi i tij zbulohet (dikush i tradhtoi dhe i qiti në prit) nga sigurimi serb. Më 31 janar Zahir Pajaziti ishte duke udhëtuar nga Prishtina në drejtim të Vushtrrisë me një veturë së bashku me bashkëluftëtarin dhe nipin e tij Hakif Zejnullahu dhe bashkëluftëtarin tjetër Edmond Hoxha nga Juniku, forcat serbe kishin vënë pritë në fshatin Pestovë, ku të tre bien heroikisht në altarin e lirisë, bien duke luftuar me forcat milicore serbo-sllave e pushtuese.
👉 Zahir Pajazitit i ndodhi ajo qe ai çdo herë kishte pasur kujdes, kujdes t’ju besonte njerëzve, ra në prit, luftoi dhe nuk u dorëzua, luftoi deri në rënien e tij heroike, luftoi ballë për ballë me armiqtë e kombit. Zahiri i madh i mbylli sytë, i mbylli sytë Zahiri i madh, që të zgjohet dhe me i madh bashkë me rrezet e diellit. Rënia e tij bëri jehonë të madhe, rënia e tij u bë zgji për te dhe për gjithë popullin shqiptarë.
👉 Zahiri i madh, sot akoma me i madh, na bënë roje dhe dritë, është figurë qe duhet marr shembull dhe duhet frymëzuar ne nga personaliteti, guximi, dija dhe strategjia e tij. Vërtetë Zahiri ishte i madh, por dhe i madh mbeti, për tanë shqiptarët anë e kënd trojeve shqiptare dhe në mbarë botën. Zahiri, u shkri në shtatore të lirisë, atje buzë malit, afër kullës së madhe në fshatin Orllan, por dhe i ngritur në shtatore në qytetin e Besianës (Podujevë). Zahiri, po ashtu madhështor qëndron në shtatore e ballë lart dhe në Kryeqytetin e Kosovës, në Prishtinë. Ky ishte dhe është Zahiri i madhe, ky është dhe do jetë Zahir Pajaziti.
“ Çdo goditje e ti mbi koka të tradhtarëve, goditje e padiskutuar, goditje e saktë, e qëlluar dhe mirë-menduar ’’
👉 Nderime veprës tuaj Zahiri im. Nderime për ty përjetësisht !
🎬 (Realizimi i fotografisë ” @ k3nart)
rudi@berisha
Dardani antike, 07 maj 2022

Burimi/Facebook

Luke Luka – SHKODRA, URAT E KUFINI

No Comments Argëtim Histori

“Urat bashkojne si gjylpana, kufini ndane si gershana” H.W.Longfellov …….
(“Rrefenja te nji hani buze rruge”..Tales of a wayside inn)
Shkodra rrethu me lumejt Drin, Kir e Bune, ngjane me nji ishull te begate (Log i lumtunise e quente Mjeda)!.
Per me hi ne qytet, patjeter duhet te kalosh nji ure!…..
Nuk besoj se do te kete ne vendin tone, nji qytet tjeter, qe te kete kaq shume ura, disa ne perdorim e disa te mbetuna ne toponime, ku sejcila ka nji histori apo gojedhane!.


  • Identitet i Shkodres asht ura mbi Drin, e njoftun me emnin Ura e Bahçallekut,
    ndertu ne vitin 1914 me nji investim te Austrise dhe disa reshpereve shkodrane.
    Ne vitin 1970, u ndertu ure e re ne projektimin e drejtimin e ingjinierit Sander Poja. Ura e vjeter ka mbetun skelet metalik.
    Ura e Mesit.Ndertu ne vitin 1768 prej Mehmet Pashe Bushatit (Ruhet si monument kulture).Paralel me te asht ndertu ura e re.
    Ura e Bunes,ndertu prej Qeverise Osmane ne vitin 1889 (me nji mekanizem per hapjen e saj per te leju kalimin e anijeve prej liqenit ne Bune), nen kujdesin e kryetarit te Beledijes Bektash Kazazi (Sot perdoret si pedonale). Ne vitin 2011, u ndertu ura e re e Bunes, disa metra ma tej!…
    Ura e Kirit e vjeter ndertu ne kohen e turqise ,sot shkatrru krejt..Asht ndertu ure e re me dy segmente, njeni per kalimin e trenit Shkoder – Tirane.
    Pak mbasi kalon Uren e Bah çallekut, me marre rrugen poshte djathtas ne drejtim te Berdices, gjenden meturinat e nji ure shume te vjeter e stilit romak, harkore qe thirret Ura e Katilines. Gojedhana thote se aty prijsi romak Katilina, i ndjekun prej Çezarit, mos me ra ne doren e ndjekesit, vrau vehten!…
    Ura Dervishbeg (sot toponim). Asht nji artere lidhese me qendren e qytetit e Parrucen me sheshin e Perashit. Asht thirre edhe Sokaku i Nemces, sepse aty ka kene Konsullata Austro-Hungareze.
    Ne Pazarin e vjeter, dikur ne lulezim, gjeje nji vend qe thirresh Balli i Ures se ma tej vinte Ura e Qafes si dhe ajo qe ekziston edhe sot, Ura e Vezeve (poshte saj ishte pazari i vezve)!
    Ura e Thive ne hymje te qytetit ka lindja. Ishte ne forme harkore si kurrizi i nji breshke. Aty tregtoheshin thite per mos me hi ne qytet, per respekt te qytetareve musliman!..
    Ura Kerçile (lidhete Perashin, Draçinin e Xhabijen me Pazarin)
    *
    Ura tjera te njoftuna kane kene e jane,disa edhe sot ne perdorim: Ura e Shtrejte, Ura e Vrakes, Ura e Telit (Bardhej), Ura e Maxharit, Ura e Dedgjolulit(rruges per Velipoje me dy ura drejte plazhit), Ura e Vaut te Dejes (ketu kane ndodhe shume aksidente prej pasigurise e ndertimit me shtroje e parmake derrase).
    Mbeturina e nji ure shume e vjeter gjendesh edhe ne fushen e Bunes (sot e ka mbulu dheu)..
    Disa ura te vogla kane kene edhe gjate vijes se Perashit (kanal i madh uji), te cilat lidhnin shpite matane kanalit me rrugen!…

Per te plotesu proverbin, ku ndryshe prej urave,qe krijojne bashkim ,kufini krijon ndasi sikurse gershana, po shtoj diçka ma shume per te:
Kufini asht simboli i ngatrresave te vogla ne mes qytetareve per troje e te medha deri ne mes shteteve,ku nuk kane mungu as grindjet e luftat!
Tek ne,ne diktature, kufini ishte mister e frike, urrejtje e mallkim.
Sa e sa te rij ,e jo vetem, mbeten te vrame ne tentative per ta kalu ate….
Se fundi, ato u bane edhe pre e nji mashtrimit (ka vend per nji postim te veçante). Vetem ne nji hark kohor te shkurte, humben jeten mbi 100 te rij me andrren e tyne per nji jete ma te mire matane kufinit, tuej i besu mashtrimit?….

Burimi/Facebook