Home

Lajme

Barbara Gabriella Renzi: Gjuha e nënës, dialekt i lashtë i shqipes

No Comments Argëtim Histori

“Figlia di donna arbëresh” (Bijë gruaje arbëreshe), përcjell dëshminë e një vajze arbëreshe, e cila aktualisht jeton në Berlin në lidhje me pyetjen se çfarë do të thotë që të jetë vajzë e një nëne arbëreshe.

Studiuesi Ardian Vehbiu në shkrimin e tij sjell të përkthyer rrëfimin e Barbara Gabriella Renzi, e cila është e bija e një gruaje arbëreshe me fisnikëri të rrallë, Elsa Musacchio Renzi, nga Portkanuni (Portocannone) i Molise-s.

Elsa, prej dekadash punon për të mbrojtur, mbështetur e popullarizuar traditat unike të komunitetit të saj, tradita me të cilat, jeton dhe i shijon me gëzim të ripërtërirë çdo ditë. Këtë dashuri ia ka përçuar edhe vajzës së saj Barbara, e cila, pohon se “Të jesh bijë e një gruaje arbëreshe: të jesh pjesë e një kulture dhe ta gjesh veten gjithnjë pjesë të asaj kulture, edhe kur nuk e vë dot re”.

Çfarë do të thotë për mua, që të jem bijë e një nëne arbëreshe?

nga Barbara Gabriella Renzi

Nuk dua ta nis me përkufizime ose me lista fjalësh, mbiemra të tillë që të përkufizojnë fëmijërinë time ose karakterin e sime mëje. Po ju tregoj virtualisht muret e shtëpisë sime. Jo të asaj të tanishmes, meqë para pak kohësh kam lëvizur në Berlin dhe jam ende e rrethuar nga një rrëmujë kutish. Por në të gjitha shtëpitë ku kam jetuar më parë, gjithnjë kam pasur një pjatë druri, të varur në një cep: një send që ma ka sjellë nëna. Paraqet një shqiponjë me dy krerë. Po të shkojmë në kuzhinë, kam në frigorifer një magnet, me kokën e Skënderbeut. Dhe kur kalojmë në dhomën e gjumit dhe hapim një kuti druri, gjejmë aty ca gjëra të çmuara, një palë vathë prej argjendi, të punuara me filigranë. Gjejeni se nga vijnë?

Kur i kërkuan tim biri të shkruante një hartim për një personazh historik të rëndësishëm, gjejeni kë zgjodhi? Aq shumë patën ndikuar tek ai rrëfimet e gjyshes, sa edhe zgjodhi të shkruante për Skënderbeun.

Barbara Gabriella Renzi duke festuar 30-vjetorin

Pasi jetova shumë vjet në Mbretërinë e Bashkuar, u transferova në Gjermani. Im bir, në shkollë, nuk gjeti ambient dhe aq të qetë – asgjë alarmante, gjëra që ndodhin. Por, ai e gjeti rrugëdaljen kështu: u lidh menjëherë me dy fëmijë shqiptarë, Arbër dhe Marko, që ia bënë ditët më të lehta, madje edhe zbavitëse. Në Këln pata rastin të njihem me një zonjë italiane shumë të këndshme, me të cilën u afruam shpejt. Jo ngaqë kemi shumë interesa të përbashkëta, por ngaqë më tërhoqi shumë, për një arsye që në fillim nuk e kuptoja. Pas ca kohësh që takoheshim dhe rrinim bashkë, zbulova që ishte arbëreshe! Përfytyroni si mbeta gojëhapur. Gjithnjë kisha kujtuar se ishte kalabreze, por pastaj, rastësisht, e dëgjova të bisedonte me një të familjes së vet… dhe e zbulova se ishte arbëreshe. Ja çfarë do të thotë, të jesh bijë e një gruaje arbëreshe: të jesh pjesë e një kulture dhe ta gjesh veten gjithnjë pjesë të asaj kulture, edhe kur nuk e vë dot re.

Nëna ime e mësoi italishten, kur shkoi të banonte në Romë: gjuha e saj është ai dialekt i lashtë i shqipes, që flitet në Portkanun. Është krenare për kulturën e saj dhe për trashëgiminë e saj. Të jesh bijë e një gruaje arbëreshe, do të thotë ta bashkëndash gjithë këtë.

Burimi/fanpage.al/

Robert Martiko – SARANDA DHE GRUAJA E PULËBARDHAVE

No Comments Argëtim Histori

Në Sarandën me të gurtat shkallë që drejt bregut zbresin si në arenë,
Në të njëjtin liqen a pellg ujor si në Valencia, Malagë dhe Barcelonë,
Toreador! Ti do të dallosh, pasi të kesh asgjësuar Minotaurin vrastar,
Se asgjë nuk barazohet me qiellin, frymën, lirinë e qytetit mesdhetar
Me hirin, Onkesmosin e lashtë Kaonian, Sebastën martire e Strabonë
Shtëpitë me bukamvile të purpurta dhe të bardhat olehandro lulëzuar
Me magjinë e bregut me stërkala si mikesha të tejdukshme zbukuruar
Qe mbi breg dhe shkëmb përplasen si perla e margaritarë të harbuar…
Dhe nëse mik i dashur ca më shumë përfytyrim në shpirt do të kesh,
Kur dallgët e pashpirta fërgëllojnë mbi anijen e vonuar në detin Jon,
Të ngritur në këmbë një kontinent të mbytur si Atlantida do të gjesh
Ndoshta vet Penelopën në lot e besë për burrin e vet humbur në hon,
Detarin e bukur, një hero-fantazmë që mbi avuj drejt Tokës lundron
Mbasi gruaja pa busull dhe hartë në pëlhurën e anijes shpresën gjallon
Për romancën e humbur poezi ajo bëhet me dallgët e humbjes prozë.
Krahëhapur iluzionin mban, gjergjefin vajzëror të ngrirë në një pozë.
E dashur, e hirshme në pamje Emilia, emri i saj latin këto cilësi shpreh.
Një grua ditësh të lira është ajo me zogjtë e bukur të gjendur përreth.
Shpirtin drejtuar natyrës e çajkat nuk kanë frikë kur hapet një portë.
Të ndryshojë stinët duket sikur kërkon, sfilitjen e hijes ngjyer në lot,
dallgët, shiun, ankthin, psherëtimën, mjegullën e errët dhe harmoninë
Si najadë honesh detare del gruaja në sipërfaqe për të thyer vetminë.
Në bregun e detit ajo kthehet në shpirt për zogj të guximshëm detarë
Mbijetesën admiron, gufimin në flatra, puplat e fryra me vrull fitimtar.
Të rrepta por edhe zemërbuta çafkat në qytetin e ngrohtë mesdhetar
Lëmoshën sulmojnë me pamje misteri ngushëllues me hir përdëllestar.
Dy janë mënyrat e njohjes së Planetit: ta bredhësh atë me xhepin plot
Ose, në mit antik fantazinë të kthesh, duke shpalosur gjithë një botë…
Vajtim i ndrojtur mendimi në zhaurimën gjigante në detin blu mellan
Shtegtar lartësish në besën shpirt të shoqëruar me albatrosë e gabianë.
Sfungjer i virgjër shpirti i gruas me zemrën ngjyer në të parën dashuri,
Që edhe fëshfërimën e butë trumcake pas derës e kthen në erë e stuhi.
Jo më kot çafkat kthehen në ëndrrën e një pranvere të brishtë në agim.
Klithma lirie në shpirtin plumb, duket sikur e pastrojnë atë në fluturim.
Dufit të zemrës i përngjajnë, kohës-lavjerrës që qan e qesh pa lajmëtar
Lind dhe nuk braktis qytetin, vetveten, romantizmi i ëmbël mesdhetar.
Det i fryrë me lot dashuria, rrëmujë dallgët, gabiani burrë e gruaja breg.
Aurorë, Diell e Dritë, Sarandë… ku zemra bie si frutë i pjekur në drekë
Gëzimi shoqëron në krahë pulëbardhat, kur shfaqen si një familje tërë
Re e dhimbsur ëndrra njerëzore, kur nuk mund të qëndrojë në këmbë.
Thesar është bot e gruas, kur e njëjtë mbetet. Edhe kur moti ndryshon.
Magji edhe dashuri e vërtetë, dritë në mug, mister, një yll që vezullon.
I lumtur kush në jetë shkëmben fatkeqësinë me një të bardhë mrekulli.
Zog pa mbrojtje njeriu në erë, ujë me shkumë, gjëmim e dallgë me furi.
Kur deti qetohet, dhuratën që e zgjedh e nderon si manë në shkretëtirë
Gruaja e çajkave qiellit i drejtohet, shpirtit mbijetuar diku në hapësirë
Me kujtimet e një detari të mbarë e me të pashlyeshmet kujtime në rini
Vegim i largët, yll i hirshëm, në një ditë ku të dashuruarit lindin përsëri…

Burimi/Facebook

Dita e kujteses tone kombetare!!

No Comments Argëtim Histori

Sot 30 vjetori i triumfit te shqiptareve mbi barbarine!
Dita e kujteses tone kombetare!!
Te dashur miq, si sot 30 vite me pare ora 14:05 e dates 20 shkurt te vitit 1991 do te shenonte ngadhenjimin e Lirise dhe Dinjitetit te shqiptareve, ish njerezve me te shtypur te kohes mbi barbarine dhe kultin poshterues te Enver Hoxhes, kryexhelatit te historise se tyre.
Me 20 shkurt te vitit 1991 qindra mijra qytetare te Tiranes dhe mbare Shqiperise u bashkuan ne Qytetin Studenti ne revolten me masive, me te fuqishme ne tere historine tone te organizuar nga PD, sindikata te pavarura, levizja studentore ne mbeshtetje te greves se urise te mbi 720 qytetareve, greve kjo e organizuar nga Partia Demokratike dhe Shoqata Studentore Shqiptare.
Me 20 shkurt te vitit 1991 uragani i lirise i qytetareve, te rinjve, studenteve, te persekutuarve, me i madhi qe Shqiperia ka njohur ne tere ekzistencen e saj, do vershonte nga qyteti Studenti drejt sheshit Skenderbej dhe me nje energji “nukleare”, guxim ne kufinjte e legjendes do te perballej me diktaturen me te eger te Europes, mjetet e saj te dhunes dhe duke e mposhtur ate do te permbyste ne ora 14:05 shtatoren e diktatorit me mizor qe shqiptaret kane njohur ne historine e tyre Enver Hoxhes, Hitlerit shqiptar te Pasluftes se Dyte Boterore siç do ta shpallte, ne pranveren e vitit 1991 ne Samitin e tij te Parisit, Bashkimi Demokratik Europian, organizate qe gruponte te gjitha partite e qendres se djathte te Europes dhe Botes!
20 shkurti 1991 eshte pra dita e ngadhenjimit, e çlirimit te qytetareve shqiptar nga kulti, adhurimi i perbindeshit te historise se tyre kombetare, Enver Hoxhes, diktatorit qe ne 47 vite te sundimit te tij barabar persekutoi, burgosi, internoi, ekzekutoi ne plojen e luftes se klasave apo eleminoi me uri kronike, semundje ne sitemin e tij hiperkolektivist, qindra e mijra shqiptare, dy here me shume ne proporcion se sa te gjithe diktatoret e tjere te vendeve ishkomuniste te Europes te marre se bashku pervec Bashkimit Sovjetik.
Ate dite qytetaret heronj te Tiranes qe permbysen shtatoren e diktatorit, ne piedestalin e zbrazur te saj vendosen Flamurin tone te lire kombetar pa yll. Flamurin e Skenderbeut.
Te dashur miq, me 20 shkurt te vitit 1991 shqiptaret çliruan vehten e tyre nga zinxhiret e pushtimit me te eger te mendjeve, shpirtrave dinjitetit dhe lirive te tyre. Ata me zvarritjen, prerjen e kokes se shtatores se diktatorit i bene gjyqin publik antikrishtit te historise se tyre qe i kishte shkeputur nga e gjithe bota dhe ju kishte ndaluar me kushtetute Krishtin, Muhamedin e madje edhe vet Zotin.
Por 20 shkurti eshte dhe dita e shembjes se busteve te gjalla, bllokmeneve hoxhist, rregjimit te tyre mizor.
Revolta cunam e 20 shkurtit te vitit 1991 detyroi Ramiz Aline te kapitulloje dhe te firmos heqjen e emrit Enver Hoxha Universitetit dhe te plotesoje te gjitha kerkesat e mbi 720 studenteve dhe pedagogeve te Universitetit te Tiranes dhe shkollave te tjera te larta te vendit te ngujuar ne greven e urise.
Te dashur miq, 20 shkurti eshte gjithashtu datelindja e dyte e Partise Demokratike, e cila jo vetem organizoi dhe drejtoi me sukses, guxim dhe vendosmeri levizjen studentore dhe ate mbare popullore te Revolucionit Demokratik ne shkurtin e vitit 1991, por ajo qendroi fuqishem e pamposhtur ndaj grushtit te shtetit brenda shtetit, kurtheve dhe akteve terroriste kunder saj te Ramiz Alise dhe klikes se tij ne pushtet qe kishin si qellim hakmarres primitiv nxitjen e nje konflikti civil, shpalljen e gjendjes se jashtezakonshme dhe shkaterrimin e asgjesimin e Partise Demokratike te Shqiperise.
Ne valen e dhunes dhe terrorit te eger te kuq kunder Partise Demokratike qe Ramiz Alia dhe PPSH organizuan ne mbare vendin me fallangat e tyre terroriste “vullnetaret e Enverit”, u ekzekutuan ato dite pa gjyqe nga fallangt e krimit ne pushtet ne rruget e Tiranes dhe qyteteve te tjera te vendit sportisti i njohur Artan Lenja dhe 12 qytetare te tjere dhe u plagosen me dhjetra te tjere.
Nderim perjete martireve te shkurtit te vitit 1991, studenteve dhe pedagogeve greviste te urise dhe te gjithe atyre burrave dhe grave, djemve dhe vajzave qe shkruan me gjakun, sakrificat, trimerine e tyre kapitullin me te ndritur ne librin e lirise dhe dinjitetit te shqiptareve!
Te dashur miq, 20 shkurti 1991 si dita e ngadhenjimit te qytetareve me te shtypur, me te dhunuar me te izoluar e me te uritur te botes mbi diktaturen me çnjerezore me te eger te kohrave eshte gjithashtu dita e Kujteses tone kombetetare. Kjo eshte dita e nderimit te sakrifices, dhimbjeve, vuajtjeve te qindra e mijra burrave dhe grave, te rejave, te rinjve, femijeve dhe te moshuarve, martire qendrestar, viktima te kalvarit horror te rregjimit te kryexhelatit te shqiptareve Enver Hoxha.
Prandaj sot le te perulemi me nderimin dhe mirenjohjen tone me te thelle para te gjithe atyre qe lane rinine, endrren, te ardhmen, jeten para skuadrave te pushkatimit apo ne kampet dhe burgjet e diktatures si viktima te luftes se klasave, kundershtar te regjimit apo qe vuajten nga uria dhe vdiqen nga semundjet e saj ne sistemin skllavopronar te diktatures hoxhiste!!
Te dashur miq, ne nderojme dhe kujtojme 20 shkurtin e vitit 1991 ne kushtet kur bastardi i bllokmeneve xhelat te shqiptareve Edvin Kristaq Rama ka marre peng Shqiperine dhe demokracine e saj.
Ne 8 vite te qeverisjes se tij ai ka bere perpjekje monstruoze per rehabilitimin e xhelateve te vdekur dhe te gjalle te shqiptareve gjate diktatures.
Ai ka ngritur muze ne Tirane dhe Gjirokaster per diktatorin mizor Enver Hoxha, ka emertuar rruge me emrin e babait tij biologjik xhelat Kristaq Rama dhe mohuar krimet e tij.
Ai ka vendosur ne krye te parlamentit te vendit Gramoz Ruçi ministrin e fundit te sigurimit te shtetit, persekutorin dhe xhelatin e martireve te lirise te shkurtit 1991.
Edi Rama njelloj si eterit e tij mizor ka shkaterruar mekanizmin e votes per shqiptaret. Ai me lidhjet e tij te fuqishme me krimin, vjedhjet, drogen, korrupsionin ka mbyllur dyert e Bashkimit Europian per Shqiperine dhe duke zbatuar platformen e Vaso Çubrilloviçit po ben spastrimin etnik te Shqiperise.
Ndaj dhe ky 30 vjetor eshte nje apel i fuqishem per mendjet dhe zemrat e shqiptareve qe nuk duan qe e shkuara tju behet e ardhmja e tyre e nxire, te votojne me 25 prill per çlirimin Shqiperise nga rregjimi i kakistokracise se Edvin Kristaq Rames dhe fitoren e Partise Demokratike dhe opozites shqiptare. sb

Burimi/Facebook/Sali Berisha

RESHAT ARBANA -IKONA E KINEMATOGRAFISË SHQIPTARE

No Comments Argëtim Histori

Mirënjohje# Nderi Kombit#
Reshat Arbana lindi më 15 shtator 1940 në Tiranë, Shqipëri. Ai është një aktor teatri dhe filmi. Një nga aktorët më popullorë të kinemasë shqiptare, me mbi 35 role, duke filluar që nga viti 1963.
Pasi i kreu studimet në shkollën e lartë për aktorë “Aleksander Moisiu”, pranë Teatrit Kombëtar në Tiranë, më 1968, filloi punë në Radio Tirana. Nga viti 1977 e deri sa doli në pension ishte aktor i Teatrit Kombëtar të Tiranës.
Ndër rolet më të spikatura në film: Samiu tek Fije që priten 1976, Prefekti tek Gjeneral gramafoni 1978, Bimbashi tek Liri a vdekje 1979, Isa Boletini tek Nëntori i dytë 1982, Ahmeti tek Dora e ngrohtë 1983, Adnani tek Hije që mbeten pas 1985, Aliu tek Binarët 1987, Emili tek Rikonstruksioni 1988, Kuke Memini tek Balada e Kurbinit 1990. Për rolet e Dajlan Beut tek Kush vdes në këmbë 1984 dhe Kryetarit të Këshillit tek Kur hapen dyert e jetës 1986 ka fituar Medalionin e Festivalit të Filmit më 1985 e 1987.
Në maj 2004 u rikthye në skenën e Teatrit Kombëtar me rolin e protagonistit në dramën Streha e të harruarve.
Më 7 tetor 2011 Presidenti i Republikës, Bamir Topi i akordoi zotit Reshat Arbana Urdhrin “Nderi i Kombit” me motivacionin: “Aktorit të shquar të teatrit dhe kinematografisë, i cili me interpretimin mjeshtëror dhe origjinalitetin e tij u bë një artist popullor e shumë i dashur për publikun, rolet e të cilit kanë pasuruar me vlera të reja kulturën kombëtare.”
Më 26 nëntor 2011 në koncertin “Nëntori II” organizuar në kuadrin e javës së kulturës shqiptare me rastin e 99 vjetorit të shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, Shoqata shqiptare në Parma të Italisë “Scanderbeg” i dorëzoi çmimin “Skënderbeu – Diaspora shqiptare në Itali” zotit Reshat Arbana të akorduar në emër të 24 shoqatave dhe subjekteve në Itali me motivacionin: Për personalitetin e jashtëzakonshëm, cilësinë artistike dhe frymëzimin me të cilin ka interpretuar role, histori, ngjarje, duke i pasuruar me humanizmin dhe kulturën që e karakterizon përherë. Çmimi ju dorëzua nga përgjegjesi i organizimit të shoqatës “Scanderbeg Parma” zoti Durim Lika.

Burimi/Facebook/Porta Tiranes

Miho Gjini – LARGOHET NGA JETA BARDI I FUNDIT LEFTER ÇIPA

No Comments Argëtim Histori

“O shokë, vdeksha nga kënga../.Vdeksha dhe prapë u ngrefsha,/Shokët në këngë i gjetsha…”. Kështu këndonte i pavdekshmi Lefter Çipa, Bardi ynë i fundit, nga Ballkoni PILUR, që për këdo udhëtarë ngjanë si i “varur në retë e qiellit”! Dhe ikën edhe Ai,trashëgimtari i Neço Mukos në këngët e arta të Polifonisë, duke na brengosur të gjithëve sa jemi, familjen mbi Himarë, me dy poetë trashëguar(të birin , Aleksandrin e nipin), si edhe me blegërimat e “Bejkës së Bardhë” që e la e iku…..
15 vite më parë, mora rrugën enkas që nga Athina, për ti marë një interviste ish studentit tim poet, për revistën e Grigor Jovanit “PEGASI” që e botonim ne Shqiperi, pas një jehone të bujshme të tij nëpër fstvale kombëtare e ndërkombëtare të këngës polifonike,-ku ai njihej si krijues e arkitekt i saj , si shpirti i vet këngës .Qe një takim i përmallshëm, aq më tepër se mbartja në shpirtin e memorjen time edhe dhjetra-qnindra varrgje poetike brilante, pikuar ngaa malli e mjalti i këngës! E do të takohehim aty ku mali puthej me detit, në Himarë, me gotat e rakisë përpara, me njeriun që e kishte në buze edhe fjalën poetike, edhe këngën, edhe lëngun e Dionisit, pa e hequr kurrë kostumin dhe kollaren , edhe kur shtrëngonte vapa! Elegant në këngë e vjersha , elegante edhe ne veshjen e tij , me sqimë.
-” Erdha të të gjejë,-i them, me “flatrat” e këngës tënde, i dashur Lefter, që ti i ke ujdisur me kaq merak dhe talent. Je brënda një thesari..” Thesari është në popull, – më ndërpret Lefteri aty për aty, – po “e pikon” artisti. Se rri pa gjumë, i zgjuar. Me penën majëpikuar…”.”Po ti, si bir i natyrës,-i them unë, na e rikrijon natyrën, e bën më të bukur. Ti vetë i ke quajtur këngët e tua “Këngët e Akroqeranit”. Ato lindën vetëm këtu, ku Mali i Vetëtimave zbret thikë mbi detin më të thellë e më të bukur që ka bota.”- “Kënga, – ma rrëmbeu fillin Lefteri, – është gjithmonë në përgjim. E nuhate, e kape, e bëre. Ndërsa polifonia është këngë e perëndive të lashta. Është krejt e veçantë, si ai kori i tragjedive të antikitetit grek, bile edhe më i hershëm. Një këngë që mbetet përherë e virgjër, që nuk pranon “të martohet”. Mos u habitë i dashuri im!. Sepse nuk pranon as daulle, as klarinetë. Aty treten zërat e shpirtit njerëzor. Vetëm fyelli mund t’i afrohet. Dhe ky shpirt njerëzor duhet të jetë në harmoni me zërat e zogjve. Amanetet, kënga polifonike i përcjell me zogjtë që fluturojnë nga qielli në qiell. Askush më mirë se zogjtë, nuk mund të ndjejnë dhe të përcjellin shpirtin e njeriut.”.”Sikundër përcollën shpirtin e Neço Mukës,-shtova unë,- dhimbjen e tij… Apo jo?”. “Lëre, mos e nga. Neçoja merrej me shpirtin. Kur jetonte ai, në vitet tridhjetë, kishte më shumë dhimbje dhe më pak zogj shtegtarë. Thonë se atëherë “qante dhe deti”. Ndaj u bë vetë zog dhe vajti gjer në Paris, për ta hedhur polifoninë e mrekullueshme të këtyre anëve, “këngën e zogjve”, nëpër pllaka gramofoni “PATHE”. Ja ku e ke Shkëmbin e Thepisur. Aty priste “Vajza e valëve” të dashurin, gruaja burrin dhe nëna djalin. Pikonin lotët mbi det. Po ç’t’i bënte dhimbja dhimbjes? Dhimbjet ishin të njëjta, brenda dhe jashtë detit. Tani “Brigjet në Himarë/ Qajnë me ulërimë” për Neço Mukon, – thotë Lefteri, me patetikën e vet të thjeshtë e të ëmbël.- Dëgjo edhe këtë vjershën time: “Se ti Neço ishe/ Det dhe mal me erë…/ Kthehu ku ti leve,/ Tek shkrove me penë!/ O bilbil pranvere,/ Këngët Bregut mbenë…” Dhe refreni i gjithëkohshëm, që del nga goja e bilbiltë e Lefterit: “O djalosh, bilbil i majit,/ Mos ia fal këngën varrit!”. “Thonë se as varri nuk i gjendet”, – e ndërpres unë.”Ia gjeta unë varrin, – gati klithi ai. – Pranë një lisi të moçëm, në varrezat e poshtme. S’ka as tre vjet që e kam vërtetuar edhe me ndihmën e fisit të tij, sidomos të tezes. Kjo varrezë e vjetër u braktis më 37-tën dhe poeti mbeti atje, nën krahët e lisit. Më pas, ky lis i madh u pre, nga njerëz të papërgjegjshëm. Kështu mbeti aty “Ëngjëlli i Bregut”. Kur t’i bëhet rivarrimi tek varrezat e reja, do t’i vë këtë epitaf, që e shkrova vetë: “Këtu prehet poeti, FENIKSI I HIMARËS”.-” Mos vallë, Lefter Çipa, si poet e këngëtar mori dritë nga drita e tij?” -” Diku kam shkruar këtë varg: “… seç kam një dritë mbi supe”. Dhe, pak më poshtë: “… rob i këngës u bëra”. Dritën e parë të poezisë e të këngës ma dhanë prindërit e mi, që të dy poetë dhe filozofë popullorë. Nga ata kam lerë dhe prej atyre kam ngjarë edhe në vjershërime. Para tyre ndodh që e humbas edhe kujtesën… Neçoja është ëngjëlli im frymëzues. Por edhe Nase Beni nga Vunoi. Vetëm se këtë zjarrin e shpirtit e kam nga Piluri e nga Mali i Vetëtimave, që e pata mbi kokë tërë jetën. Atje është Tempulli i Zeusit. Prej atij mali të lartë, sipas Homerit, Zeusi lëshonte vetëtima. Homeri që ishte pellazg dhe i dinte më mirë këto punë, si poet i poetëve, na e vërteton një gjë të tillë. Ndaj prej andej rrjedh edhe zjarri, edhe ligjërimi i zogjve, edhe ligjërimi i këngëve. Unë s’jam gjë tjetër, veçse një bir i këngës polifonike”.
Më duhej të lexoja librat që kishte shkruar Lefter Çipa, për ta njohur më mirë poetin, këngëtarin, valltarin, aktorin, dirigjentin, regjisorin dhe njeriun. Se ai i kishte vetiu tërë këto vlera. Si lexova tetë libra të tij me vjersha, balada e legjenda, më duhej të rikthehesha në Himarë përsëri, dy vjet më vonë. Librat e tij kishin shëtitur me mua nëpër Greqi, Shqipëri, në Maqedoni dhe Amerikë, për t’u rikthyer një ditë po në Himarë, nga i kisha marrë, tek krijuesi i tyre. Në këto libra unë pashë dhe ndjeva Lefterin e vërtetë, Lefterin që nuk e kisha njohur, njeriun e këtyre maleve të zhveshura, piluriotin me kërrabë dhe fustanellë, që i shkroi këto këngë me frymëzimin që i sjell natyra e ashpër por e bukur e këtyre anëve dhe njeriu bregdetas, i malit dhe i detit. Sepse rapsodi Lefter Çipa, me harmoninë e zërave që krijoi, me lirizmin e tij të ngrohtë, me tonet e gëzueshme të melodive rrok një horizont të paanë, prek zemra dhe zgjon mendime të thella. Ajo kënga e “Bejkës së Bardhë” qe një këngë e dalë nga shpirti i një poeti të dashuruar, ndaj dhe “ngjiti” gjithandej. Po aq sa i këndoi dashurisë, diti t’i këndojë edhe trimërisë, shpirtit patriotik të bashkëkombësve, vendlindjes dhe mbarë Atdheut. Ai e do dhe e imiton Çajupin, Lasgushin, Ali Asllanin, Dritëronë, por është e mbetet i mëveçëm, origjinal gjer në eshtrat e veta. Burimet folklorike pësojnë tek ai përthyerje estetike e lartësohen në nivele letrare, me vlera artistike. Lefter Çipa është një poet i ndjeshëm e i thellë, që cingris telat e shpirtit të kujtdo njeriu… Dhe kështu, më në fund, arrita të lexoj rreth dy mijë faqe me krijimtari poetike, duke e ndjerë tani veten të gatshëm, për të biseduar përsëri me Lefterin…
Para se të zbrisja në Himarë, në vitin 2008, më tha mendja të takoj në Tiranë të birin, Aleksandër Çipën. Kështu bëra. Ishte shumë i sjellshëm dhe me horizont intelektual. Njëkohësisht poet, diç më ndryshe nga i ati, me ekzigjenca ndaj vetes dhe ndaj poezisë së sotme. U krenova para tij, duke i thënë se pata lexuar tetë librat e Lefterit, por mbeta i befasuar, kur ai më shpjegoi se kisha lexuar vetëm çerekun e tyre . Se 28 ishte numri i plotë i librave të tij. I them përsëri se e kam ndjerë veten të zhytur në ujërat e një lumi malor, burimi i të cilit qe Lefter Çipa dhe se, vetë Lefteri, do bënte mirë që “ujërat e tepërta” t’i mënjanonte nga rrjedha e pastër. Aleksandri u rrëfye i ndërgjegjshëm për këtë dhe se e kishte ndjerë domosdoshmërinë e një paraqitjeje të zgjedhur të veprës së atit të tij, së cilës i qe përkushtuar. E, me të vërtetë, përpara kompjuterit ai më lexoi disa poezi të rralla të Lefterit, fryt i një pjekurie të vonë, të cilat po ua lexoja dy miqve të mi (prof. dr. A. Kallullit e Josif Papagjonit). Ata u befasuan nga mençuria e poetit në përdorimin e metaforave, disa prej të cilave po i përmend më tej…
Magjia e këngës polifonike të merr me vete dhe të shpie gjer te krijuesi i saj, i cili vërtet e krijoi, por që vetëm një muzikolog i shquar do të mund ta studjonte gjer në rrënjën e saj, me tërë origjinalitetin, gamën, muzikalitetin e arkitekturën e saj, për ta zbërthyer e portretizuar si vepër unikale, të cilën UNESKO e vlerësoi madhërishëm, si një Institucion Kulturor më vete dhe e mori në mbrojtje ekskluzive.Sa më shumë që i afrohesha tani Himarës dhe Lefter Çipës, aq më shumë ndrojë ndjeja përpara arkitektit të isopolifonisë piluriote. Ashtu do të ndodhte. Takimi im më i fundit me BARDIN E FUNDIT ishte mjaft i shkurtër, por tepër i përmallueshëm. “I nëmuri”, sikundër e quan e ëma e tij, qe zhdukur nga vendi i takimit dhe më duhej rishtazi ta kërkoja. Personat “bohemë” si Lefteri kanë trillet e tyre për t’u “zhdukur”. Më e mira e punëve ishte që të ecja, të ecja e t’i zija me radhë lokalet e Bregut. Aty nga fundi është “Bar Neno”, ku dallova Elenin, këngëtaren e grupit polifonik të Himarës. Isha me fat. Pas pak, ajo ma solli aty mikun tim, Lefterin, natyrisht paksa çakërqejf nga “lëngu dionisak”, që kishte shijuar…Me të më parë, ai u var në qafën time e nuk më shqitej. Pastaj porositi nga një raki dhe, krejt papritur, filloi të ligjërojë vargjet e veta:“Vashëzat nëpër ylber/ këndojnë këng’ e pijnë ver’…/ Pije, të shkoj poshtë farmaku,/ të të gjallërohet gjaku”.
Nisa ta pyes përsëri dhe ai mori një pamje të menduar, si të ishte një filozof. Dhe harruam të iknim deri sa na përfshiu nata e rranë mbi ne yjet e qiellit… Unë ktheva sytë nga yjet, që mbushnin qiellin. Lefteri e kuptoi dhe recitoi i ekzaltuar: “Do t’i rrëmbej yjet,/ t’i shkoq në pëllëmbë”. M’u var përsëri në qafë, si të ishte një lavjerrës. E shtrëngova fort, me një ndjenjë dashurie të malluar dhe isha unë tani, që i recitova poezinë që i kishte kushtuar i biri, Aleksandër Çipa:“Ati im, bard i sotëm, pagan i fundit,/mos më prit, ende si dhe dje, mos me prit!/ Do të mungoj, se më duhet të vesh/lëkurën e jetës qëndisin ditët./O gjuhëpikuar,/pa kurorë, At i shenjtë!/Thotë nëna: – Burr’ i nëmur!/Dhe unë: – At i shenjtë!”…..
I gjallë përjetë e nëpër kënge e vjersha të arta do të mbetesh LEFTER ÇIPA!
(Marrë me shkurtime nga Revista “PEGASI”, nr. 6, viti 2009)

Burimi/Facebook

Burimi/Facebook

Miho Gjini – GËZUAR DITËLINDJEN NIKO KANXHERI !

No Comments Argëtim Histori

Si sot, më 17 shkurt 1947 lindi në Tiranë artisti Niko Kanxheri. Prindërit e tij me origjinë korçare, ishin vendosur aty, falë specialitetit që kishte i ati për antenat e “Radio Tiranës”, ku edhe punonte si teknik incizimi. Në vitin 1950 u transferua në Korçë me punë, në “Radio Korça”. Aty, në qytetin e vet, Niko Kanxheri, do të kalonte fëmijërinë e moshën e adoleshencës. Qe një fëmijë i mbarë, i sjellshëm e modest, nga njëra anë dhe disi i prapë, si të themi, kur i ndizeshin dëshirat fëminore, kërshëria e moshës për të panjohurën, etja për të parë sa më shumë filma në kinemanë “Majestik” të Korçës, ku për fatin e tij të mirë, një mik i të atit e fuste Nikollaqin pa biletë, aq sa t’i tekej e t’i pëlqente atij, deri në 20 herë, duke parë filmin indian “Vagabondi”, me atë lojë të këndshme të Raxh Kapurit. Dashur, padashur, i hyri pasioni për të bukurën, për kinemanë që ofronte kështu magjira të tilla marramendëse! Dhe, kur ishte duke vazhduar gjimnazin, një regjisor nga Tirana, kishte hyrë në klasën e tij dhe midis rinjëve të tjerë kishte zgjedhur edhe Niko Kanxherin si figurant për xhirimet e filmit “Vitet e para”, që zhvilloheshin në Maliq dhe kjo do të mjaftonte që aktorit të filmit “Vitet e Para”, sikundër kishin filluar ta quanin, t’i hapej udha pikërisht për në Shkollën e Lartë të Aktrimit.
Studenti i heshtur
Me hapin e ndrojtur të një djaloshi imcak, të zeshkët, u afrua në tryezën e komisionit të pranimeve për shkollën e aktorëve, Niko Kanxheri, duke na habitur të gjithëve sa ishim aty! Regjisorët Mihal Luarasi, Drita Agolli dhe mua, që përfaqësoja aty pedagogun e jashtëm dhe të dërguarin e Ministrisë së Arsimit e të Kulturës. Na u duk i trembur shumë, i kontraktuar dhe Drita u mundua që të bëjë me të ndonjë shaka, për ta çliruar prej kontraksioneve, duke e vënë që të rrëfejë se prej nga vinte e çfarë kërkonte që të bëhej. Kishte ama dy sy të ndritshëm e të thelluar, një ekspresion interesant të fytyrës, që përcillnin emocionin e tij të brendshëm drithërues. Dhe tha menjëherë se kishte përgatitur vetëm një poezi të Dritëro Agollit që titullohej: “Kjo grua bie erë çokollatë.” E befas, kapi sytë e Dritës dhe nisi të recitojë ngadalë e me një ton të butë erotik vargjet: “Kjo grua që binte erë çokollate, me mua bënte dashuri”, dhe vazhdoi me vargjet e tjera, që tërhoqën vëmendjen tonë për një dozë intimiteti, derisa arriti në vargun “jeton e lumtur me burrin flokërënë”, që e tha trishtueshëm dhe pastaj ngeci, duke më vështruar mua, që po mendoja se, me të vërtetë harroi që të vazhdonte vargjet e fundit, po ai e kapërceu këtë me një pauzë dëshpëruese, për të thënë vargjet e fundit, të cilat, i shprehu krejt spontanisht, thjeshtë e me një ndjesi evazive emocionale. Menjëherë reagoi Luarasi i cili tha: “Ore korçar, bravo!”, dhe me këtë e hodhi “drojën tej”, se e kishim pranuar automatikisht…
Në Radio-Televizion
Emërimin e parë, Niko Kanxheri do ta kishte në Radio Televizinin Shqiptar, ku do të punonte që nga viti 1969 e deri në vitin 1978, fillimisht për realizimin e regjistrimeve në emisionin e trashëguar “Teatri në Mikrofon”, që në atë kohë ndiqej me ëndje nga një masë e madhe dëgjuesish dhe më vonë, me vënien në funksionim të televizionit, nëpër realizimet e filmave dokumentarë televizivë dhe, për një mori emisionesh e intervistash që kërkoheshin për mbushjen e kohës televizive, që asnjëherë nuk ka “të ngopur!”. Ka qenë një periudhë 18-vjeçare që ky djalë kryente në heshtje një punë rraskapitëse, të cilën, as e donte e as e kundërshtonte dot, – me edukatën shembullore të një njeriu korrekt e pa asnjë fjalë!
Kur vajti për të xhiruar një episod jete të këngëtares Vaçe Zela dhe i tha që të fliste lirshëm për jetën e saj, si u bë artiste kaq e njohur në gjithë vendin, ajo i tha: “Oh, jo! Nuk mundem!… Aman, çfarë thoni kështu?! Të flas për veten time?! Po, a ka më turp për njeriun që të flasë për veten e vet?!”. U vu kështu në një pozicion shumë të vështirë, sepse, për herë të parë po takonte një njeri, aq më tepër një artiste, që kishte të njëjtin karakter me të, që përtonin edhe të flisnin, aq më tepër për veten e tyre, që nuk mburreshin kurrë e nuk e kishin për zakon të “rrihnin gjoksin” e të rrëfenin se ç’kishin bërë e ç’kishin arritur. Nga ana tjetër, këtë punonjës-artist, që nuk dinte as të ankohej e nuk e ngrinte kurrë zërin për të kërkuar, të paktën një shtëpi, ku të fuste kokën e mandej edhe të martohej, po e lodhnin ngaherë e më tepër shërbimet nëpër rrethe, me aparate në krahë, dhe me trastën e bukës në dorë, ngado që vente, qyteteve e fshatrave, ngado që kishte ngjarje, spektakle e njerëz të dalluar të pararojës socialiste! Kështu që, bëri ç’bëri privatisht, por në heshtje, gjurmoi një skenar të Vullnet Musarait dhe realizoi filmin e parë televiziv të tij, me titullin “Goditja”. E megjithatë, meqenëse as nuk mburrej e as ankohej kurrë, “i ziu Niko”, nuk duroi dot më dhe “e prishi qetësinë” e vet, rregullin e etiketën e “njeriut të mirë” dhe hyri pa trokitur e pa marrë leje aty ku mblidheshin komunistët e Radio-Televizionit me organizatën e tyre dhe shpërtheu me këto fjalë, që i dolën nga thellësia e shpirtit: “As më thoni, ju lutem, kur do t’i jepni shtëpi Niko Kanxherit?! Vajta 20 vjet që po rropatem këtu, udhëve, pa strehë, pa grua e fëmijë! Ç’keni menduar për këtë njeri, që t’i jepni shtëpi pas vdekjes?!”. Më në fund kishte folur për veten një artist i përkorë e i talentuar, që nuk i reklamonte as ato filma televizivë që i kishte realizuar me merak, sikundër ishin: “Goditja” (1980), “Alo, Tekniku!” (1982) dhe “Viktimat e Tivarit” (1996).
Aktrimi në skenë
Aktivizimi i Niko Kanxherit në skenën e teatrit do të ndodhte sa herë kërkohej prania e tij si tip, si figurë e përafërt me personazhin, si në skenën e Institutit të Lartë të Arteve, ashtu edhe në skenën e Teatrit Popullor. Nuk janë më shumë se 8 shfaqje, ku ai do të merrte pjesë me një seriozitet e përkushtim të veçantë, duke krijuar karaktere të përafërta me individualitetin e tij. Kështu, mund të radhitim shfaqjet respektive dhe rolet nëpër vite, si më poshtë: “Rinoceronti” (1966) – në rolin e Zhanit, “Hijet e natës” (1974) – në rolin e Halitit, “Një shok i klasës time” (1975) – në rolin e Nikut, “Duke pritur Godonë” (1993) – në rolin e Lukit, “Shtrëngata” (1986) – në rolin e Prosperos, “Shfaqja e fundit” (1999) – në rolin e “Njeriut me Gazetë”, “Nata pa hënë” (2000) – në rolin e Gjyshit, “Babai” (2002) – në rolin e Babait dhe “Të fluturosh, ç’kënaqësi!” (2003) – në rolin e Doru Motok.
Në të gjitha rolet e tij në teatër, Niko Kanxherin e ka karakterizuar serioziteti krijues, jepet tërësisht në punën me rolin, pa rezerva, me patos, por pa e humbur logjikën. Sikundër dhe shprehet në një intervistë të tij, ka mendimin dhe përkushtimin që çdo personazh, në cilëndo vepër skenike tonën apo të huaj, duhet trajtuar nga këndvështrimi ynë, si aktorë shqiptarë që jemi. Por edhe i vëmendshëm që roli të mos jetë i njëtrajtshëm e gjithmonë të ketë një ngarkesë emocionale.
Në mënyrë të veçantë, aktori Kanxheri e befasoi spektatorin me rolin e Lukit në komedinë absurde të Ioneskos “Në pritje të Godosë”, ku interpretoi me gjithë shpirt, në një tension të vazhdueshëm pritjeje, që e mbysnin në djersë, duke hyrë kështu në thellësi të karakterit të personazhit. “Gjeta aty Nikon, – shprehet ai, – dhe e ngjiza me baltën tonë, si karakter shqiptar”. Kjo kredo artistike do të përshkojë edhe gjithë personazhet që do t’i besoheshin Niko Kanxherit, duke sjellë në skenë dhe në ekranin tonë personazhe të vërtetë që “bien erë Shqipëri!”, – rithekson aktori.
Me rolin e Gjyshit në dramën “Nata pa hënë”, realizoi me mjeshtëri një figurë njerëzore komplekse, ku dramaciteti i brendshëm ecën drejt anëve të tragjedisë, me një dualitet tronditës, deri në incest, si rrjedhojë e një marrëdhënieje të pavetëdijshme, por edhe të një ndëshkimi të egër të asaj kohe të errët. Në dramën e Strinbergut “Babai”, që aktori e interpretoi ne Teatrin “Aleksandër Moisiu” të Durrësit, e pamë po në këtë figurë kryesore, në atë te Babait, të mbingarkuar me kontraste që ngërthehen psiqikisht, të cilat aktori i kalon organikisht, me vërtetësi, duke përballuar kështu një proces psikologjik dyplanësh të karakterit psiqik, në anën gjinore të njeriut, ku nuk mund të përjashtohen edhe motive të tilla, sikundër janë urrejtja e agresiviteti.Krejt ndryshe do të ishte në figurën e Doru Motokut, në shfaqjen “Të fluturosh, Ç’kënaqësi!”, me një romantikë të dukshme, plastikë interesante që do të rëndohet e deformohet paralelisht me ngjarjet e veprimet, të cilat komplikohen. E megjithatë, do të mbetet këtu një figurë e skalitur poetike, me ëndrrën drejt lirisë, me natyrën njerëzore.
Aktrimi në film
Angazhimi i Niko Kanxherit në kinematografi do të ishte edhe më i madh, sidomos me atë plasticitet e natyrësi të figurës që krijonte, me atë qetësi të admirueshme para kamerës, për portretin e veçantë dhe për atë veçori të jashtme e të brendshme që nuk e kishte askush tjetër. Por ai kishte edhe diçka tjetër, si vlerë të shtuar në karakterin e tij: nuk e kërkonte vetë angazhimin në kinematografi, por vinin vetë kineastët që gjurmonin pareshtur e i ofronin role. “Nuk kam lakmuar asnjëherë që të dukem!”, – thotë ai në njërën nga intervistat e tij që mezi ia merrnin. Dhe kështu ishte. Për një rol në filmin “Malet me blerim mbuluar”, që u xhirua në vitin 1974, i vardiset asistent regjisori, i ndjeri Qerim Mata, shoku i klasës sime, i cili nuk shihte asnjë kandidat tjetër për të realizuar rolin e robit italian Domeniko, përveç Niko Kanxherit. Ai e lexoi skenarin dhe pasi i pëlqeu personazhi, nisi të mendonte për disa detaje që e pasuronin rolin, sikundër qe “miqësia” e tij me pulat. Me përpjekje e mundim i afronte ato me grurin që e shpërndante rreth vetes dhe mbi trup, aq sa ato, pulat, mbeteshin aty dhe e çukisnin grurin, edhe kur mbeturinat e grurit kishin mbetur mbi kokën e tij. Vërtetësia ishte e jashtëzakonshme!
Le të radhisim të njëzetë filmat e tij, sipas tematikës, kohës e problematikës. Filma të kohës së luftës: “Malet me blerim mbuluar” (1971) – Domeniko, “Yjet e netëve të gjata” (1972) – Marko Bojalliu, “Në fillim të verës” (1972) – Ushtar Moreti, “Shtigje lufte”(1974) – I deleguari, “Tokë e përgjakur” (1976) – Miti, “Korrierët”, Film Televiziv (1976) – Sandri, “Militanti” (1985) – Refati, “I dashur armik” (2004) – Prifti, e të tjera. Janë figura artistike që aktori është munduar t’i ndërtojë si jetë njerëzore, me vërtetësi, si karaktere të mëvetshëm.
Marko Bojalliu s’ishte gjë tjetër, veçse një partizan që ka vetëm një mision: t’i bjerë tamburit para luftimit, ka një jetë të shkurtër në film dhe, kur vritet, po gjatë luftimeve, do t’i vënë tamburin mbi krye, aty ku varroset nga shokët e vet partizanë. E kishte marrë me dëshirë të jashtëzakonshme rolin e tij që i kishte propozuar shoku i klasës, regjisori Mevlan Shanaj, për filmin “Korrierët”, vetëm e vetëm se aty ka diçka të veçantë: përleshjen me qentë dhe Nikoja bëri stërvitje të mëdha derisa i realizoi këto skena, jo fort të zakonshme, edhe pse në dimër të ashpër, në një terren të vështirë xhirimi, me një metër dëborë! B.
Tek filmi “Tokë e përgjakur”, ai realizoi me mjeshtri të rrallë figurën e fshatarit Miti, aq sa kur ai vritet, mbetet një figurë e paharruar, e dhimbshme, emblematike, si personazh fshatari origjinal i shtresës më të këputur, shpirti i të cilit lexohej në çdo qelizë të trupit, në çdo hap që bënte, në çdo fjalë që thoshte e që nuk e thoshte.
Në filmat e tjerë pati një tjetër larmi, në përshtatshmërinë me rolet, por edhe me detajet e kontrastet që krijonte në të kundërtat e vlerave të njeriut, nga njeri krah mirësia e dashuria e nga ana tjetër, ligësia e urrejtja e pashembullt. Ky diapazon krijimi shihet nëpër filmat e mëposhtëm që i referohen të dyja kohëve që kemi jetuar, sikundër paraqiten në filmat e mëposhtëm: “Çifti i lumtur” (1975) – Dhëndri, “Vetmi” (1990), “Vdekja e burrit” (1991), “Vdekja e Kalit” (1992) – Estrefi, “Qind për qind” (1993) – Sandri. “Ngjyrat e moshës”( 2000), “Parullat” (2000) – Selman Tosku, “I dashur armik” (2004) – Prifti, “Trishtimi i zonjës Shnajder” (2008), “Në kërkim të kujt?!” (2009) – Mark Dobjani, “Pharmakon” (2012) – Sokrati.
Portretet e krijuara në këto filma paraqesin personazhe realë, nga jeta jonë e përditshme në kohë e epoka shoqërore të ndryshme, me karaktere krejt të ndryshme. Në qoftë se Dhëndri në filmin “Çifti i Lumtur” paraqiste djaloshin e mirë të asaj kohe, i cili duhej që t’i përgjigjej edhe krushqisë së prindërve të toj, personazhi i degraduar i Selman Tosku në filmin “Parullat” do të pasqyronte pasojat tronditëse të kësaj periudhe “të lumtur”! Meritojnë studime të veçanta edhe rolet në filmin “Vdekja e Kalit” dhe Sokrati në filmin “Pharmakon”. Ndërsa Estrefi, një figurë unike, komplet e ideologjizuar, deri në atrofizim të shpirtit, i cili për hir të bindjeve të tij partiake i shkatërron jetën edhe shokut të tij të klasës, Sokrati do të paraqitet nga Kanxheri në të dyja anët e karakterit të tij, nga ana e jashtme humanisti i një spitali që shëron njerëzit, njeriu i bluzave të bardha dhe, nga ana tjetër, mjeku që kujdeset edhe për kafshët e egra të një kopshti zoologjik, i cili ka marrë edhe tiparet e vetitë e brendshme të tyre, të papërballueshme në forcën e tyre shkatërrimtare, bashkë me instinktet që mbijetojnë brenda lëkurës së tyre. “Pjellë të çuditshme” e quan ai figurën e Estrefit! Po xhirimi i filmit përfundoi e Niko Kanxheri, i pakënaqur, i sugjeron regjisorit Kumbaro se mungonte aty skena finale! Dhe kështu do të xhironin skenën më të fuqishme të këtij filmi, atë të ballafaqimit të vrasësit me viktimën e tij, Estrefit me Agronin e sapo dalë nga burgu. Por tashmë me një Estref-Deputet të Partisë Demokratike! Një ballafaqim real, por i tmerrshëm që nuk do të kishte asnjë fjalë, veç buzëqeshjes false të kriminelit dhe syve që shkreptinin rrufe qiellore të Agronit që kishte humbur gjithçka: jetën, bashkëshorten, familjen dhe atë kalë-njeri që e donte me shpirt! “Unë kam bërë shumë filma, -më shprehet regjisori Kumbaro,-por atë më të tmerrshmin personazh që e interpretoi Niko Kanxheri, ma kujtojnë që të gjithë!”
Ndërsa personazhi tjetër, Doktori i Niko Kanxherit pati edhe një botë shumë më të gjerë si karakter njerëzor e jo më pak të rrezikshëm për familjen, shoqërinë që na rrethon, i barabitur sikundër thamë me kafshët e egra. Dhe përpara aktorit Niko Kanxheri do të vijnë vetiu, organikisht, dy nga monologët më të përkryera të karrierës së tij interpretuese: e para, përballë të birit, krejtësisht i hapur, i drejtpërdrejtë, me mllefin e urrejtjes e të poshtërimit, për ta përulur atë, për ta thyer, për t’i rrëmbyer edhe atë vajzë që ai e quan si pronë të tij, si plaçkë, si kurvë, me një tufan të vërtetë zemërimi e urrejtjeje derdhur bashkë mbi të! Këtu është si një tigër që sapo është lëshuar nga zinxhiri e ka dalë nga kafazi i hekurave dhe është në çastin e shqyerjes së viktimës, të deles së dalë nga shtegu e grigja e vet, ndërsa në monologun e dytë, në një mesnatë të qetë, gjysmë të errët, është brenda uniformës së bluzave të bardha, për të shpalosur gradualisht mllefin e zi të shpirtit të vet.
Dhe, që nga viti 2012 kur u xhirua ky film nga i biri i shokut të tij të klasës, Mevlanit, Joni Shanaj, Niko Kanxheri nuk pati rol tjetër të këtyre dimensioneve. Tashmë është në periudhë qetësie…
Kredo, kërkesa dhe disa pendesa
Kam afro 60 vite që shkruaj e u marr intervista për gazetën, për radio-televizionin, si edhe për librat e mia, aktorëve shqiptarë dhe, rrallë e tek prej tyre, kam dëgjuar të thonë se nuk duan ta shohin më krijimin e tyre, se ndryshe do të mbysin vetveten me kritika e mërzira të përjetshme! Një nga këta është Niko Kanxheri, modest, por edhe egzigjent i përjetshëm, kritiku i parë i vetvetes! Niko modesti e Niko mendjemadhi, – sikundër e quan edhe ai veten e vet! E ka të vështirë të të rrëfehet, ashtu sikundër e ka edhe më të vështirë akoma që të të mburret për atë që ka bërë vetë, edhe kur të tjerë njerëz e ngrenë në qiell!
“Nuk e kërkoj rolin, por shpesh ma sjellin atë, – nis ai të flasë, me kokën ulur, – por ama nuk e pranoj menjëherë. Skenarin e filmit “Çifti i Lumtur” fillimisht e refuzova. Sepse qe një komedi. Nuk është për mua komedia! Por këmbëngulën. Atëherë unë ndoqa linjën time, të një djali të ri që dashuron dhe s’ka përse të bëjë humor. Më pas, për një skenar të mikut tim Kiço Blushi, këmbëngulën përsëri të më impononin që ta merrja, ngaqë aty ishte roli i Migjenit. E refuzova kategorikisht, pasi e lexova skenarin, ku nuk kishte as dramë e as figurën e Migjenit! Por, kur më pëlqen edhe skenari, edhe roli, unë i dorëzohem regjisorit. Edhe skenarin e filmit “Militanti”, fillimisht e refuzova, sepse nuk dua që të luaj role të ngjashme. Se bëj dot! Nuk dua të ndodhë si me rolin tim që pranova ta luaj në filmin “Vetmi” dhe dështova! Edhe roli im në filmin “Një natë me hënë” nuk i përligjet realitetit. Jo! E ndjeva këtë gjatë leximit të skenarit, por edhe gjatë xhirimeve. U përpoqa që ta ndreq në disa variante provash në sheshin e xhirimit, por përsëri mbeti aty, një egërsirë. Luajta personin e keq dhe jo njeriun! Ngeli përgjysmë puna ime!
Po kështu do të më ndodhte, për fat të keq, edhe me filmin “Parullat”, tek i cili këmbëngula që kur lexova skenarin, që roli im të kishte konsekuencë logjike si figurë, të ishte i të njëjtit karakter të mëvetshëm e jo të ishin dy njerëz brenda një njeriu! Mirëpo, edhe ky rol që pëlqehet, ky burrë që quhet Selman Tosku është një dështim, sepse ka dy karaktere brenda së njëjtës figurë! Ndaj tani i refuzoj ato derisa të bindem nëse do të bie në ujdi me skenaristët dhe regjisorët, apo jo. Kur ma solli skenarin e filmit “Një natë me hënë” Mevlani, e lexova shpejt. Më pëlqeu aq shumë sa menjëherë nisa të stërvitem me qentë, si mund të luftoja me ta po të më vërsuleshin…, por kur mëdha skenarin “Pharmakon” të të birit si regjisor, i kërkova garanci për partnerët, – garanci që nuk i pata deri në fund! E megjithatë e bëra interpretimin tim përballë një partneri që nuk ishte aktor profesionist… Pra, nuk kishte një zgjidhje tjetër! Prandaj edhe unë bie në mendime kur më jepet roli. Dhe, kur e pranoj atë, iki dhe u them njerëzve të shtëpisë: “Ika! Po shkoj të humbas!” E, kur e kryej një punë, një rol, një gjë më shqetëson. Nuk bie dakord me atë që bëj! E, sa herë që i shoh në ekran, gjej aty gjëra të pabëra. Mungon karakteri i plotë. Prandaj, shpesh, nuk dua të punoj me oferta. Më quajnë modest disa, por jam më mendjemadhi se të gjithë”


Bën një jetë të qetë familjare. Bashkëshortja e tij është mjeke stomatologe e përkushtuar në profesionin e vet. Kanë dy fëmijë që kanë mbaruar shkolla prestigjioze jashtë shtetit, ku Nikoja shkon shpesh për t’i takuar e pushuar pranë tyre.
Aq i njohur dhe i dashur është bërë Niko Kanxheri nëpërmjet ekranit me portretin e interpretimet e tij të veçanta, saqë ndruhet të dalë shpesh në rrugë, të ecë i qetë, të hyjë në ndonjë lokal apo të hipë në autobus urban, se fatorinoja nuk pranon që t’i presë kurrsesi biletë Niko Kanxherit. Se ka policë trafiku nëpër udhëkryqe që menjëherë ndërpresin trafikun sa të kalojë Niko Kanxheri dhe pastaj, sapo hyn në një lokal të pijë një kafe, është e pamundur të mos ngrihen në këmbë persona të panjohur për t’i liruar karrigen a tryezën!
Dhe çfarë tjetër të themi për Niko Kanxherin? Po. Ka edhe diçka tjetër që duhet thënë me zë të lartë! Asnjë vlerësim e asnjë titull i lartë nuk i ka ardhur këtij aktori të madh! Jo certifikatë që bëhen si dikur stimujt moralë të shpërndara me thasë, për t’u tallur me njerëzit, por nga Institucioni i Presidencës, asnjë, asnjë e asgjë! Kur ato, përsëri nuk shpërndahen me kritere të larta e kanë humbur edhe vlerën e tyre elitare… Për Niko Kanxherin, s’ka patur nevojë të ndërhynte miku apo mikesha, ai apo ky zyrtar, sepse kanë folur mrekullisht rolet e tij, filmat, vepra artistike të qenësishme e të paharruara! Për atë PERËNDI, – më besoni, që më shkuan lot kur e mendova këtë paudhësi para tij, duke ia nxjerrë me zor, me kanxhë këtij njeriu të “mbyllur” që e ka mbiemrin Kanxheri. Se as që donte të ma thoshte, kur thellë syve të tij, si në një pus të errët iu duk edhe helmi i mospërfilljes, i harresës e brenga e mosmirënjohjes, sado e vogël, për artin e tij të madh!
(Marrë me shkurtime nga libri im “10 + 1. Portrete Artistësh.” Tiranë 2020)

Burimi/fgacebook

Në emër të popullit tim dhe në emër të luftës dhe sakrificave flasim ne përfaqësuesit e tij dhe jo ata që tentojnë ta dënojnë luftën shumë vjeçare të kombit tim

No Comments Argëtim Histori

Kam një reagim në fjalën e prokurorit Smith kur foli në emër të Popullit të Kosovës, në emër të qytetarëve të Kosovës mund të flasim ne përfaqësuesit e tij. Unë 45 vjet të jetës sime i kam të angazhuar për lirinë dhe për çlirimin e kombit tim nga robëria. Në zgjedhjet e vitit 1992 kam qenë i zgjedhur deputet në Kuvendin e Kosovës që regjimi kriminal I Serbsië nuk e ka lejuar të konstituohet. Pas çlirimit kam qenë përfaqësues në Kuvend deri në vitin 2014.
E kisha lutur prokurorin që nëse ai duhet të flet në emër të dikujt ose nëse duhet të flet emër të krimeve të pretenduara ai le të bëhet mbrojtës i politikave të krimit dhe gjenocidit që ka përdorur Serbia që nga vitit 1876-1878 ndaj popullit të Kosovës. Në emër të popullit tim dhe në emër të luftës dhe sakrificave flasim ne përfaqësuesit e tij dhe jo ata që tentojnë ta dënojnë luftën shumë vjeçare të kombit tim dhe në mënyrë të veçantë luftën e fundit të popullit për liri barazi e shtetndërtim. Për çka ne e kemi fituar mbështetjen ndërkombëtare dhe e kemi çliruar Kosovën dhe sot është i lirë nga ai regjim.
Jakup Krasniqi, Hagë 15.02.2021

Burimi/Facebook

Dalip Greca – SOT DITËLINDJA, “DIELLI” U BË 112 VJEÇ

No Comments Argëtim Histori

NGA DALIP GRECA*
Përvjetorët e gazetës Dielli shënojnë ngjarje të rëndësishme jo vetëm për Vatrën e vatranët, por edhe për komunitetin dhe vendlindjen. Përvjetorët e mëdhenj të gazetës kanë lanë pas ngjarje të mëdha. Kështu psh përvjetori i 50-të i Diellit lindi Fondin e Studentëve të Vatrës(që vazhdon edhe sot); përvjetori i 60-të bashkoi në SHBA për të parën herë shqiptarët e mërgatës së vjetër arbëreshe të Italisë me Shqiptarët e Amerikës; përvjetori i 100-të rilindi Diellin, që aksidentalisht ishte shuar për 2 vite e gjysëm…
Kur Dielli mbushte Motin e parë të botimit, editori i dytë i Diellit, Faik Bej Konitza, shkruante:”Me këtë numër, 22 Tetor 1910- DIELLI mbushi Motin e parë të botimit… Kur bën një udhë të gjatë, udhëtari qëndron ndonjëherë, rri mbi gur dhe hedh sytë pas. Është një çlodhje, një kurajo për të shkuar përpara, kur sheh se sa eci dhe kur mendon se ku do të shkojë…” …
Natyrisht, Konica, nuk e mendoi se Dielli do ta kalonte një shekull Jetë!
Ndërsa Editori i parë i gazetës, ai që e pagëzoi Diellin, me emrin e bukur ndriçues-,ai që hartoi programin Kombëtar, të botuar në numrin e parë, Fan S. Noli, që pati fatin ta shoh Diellin-burrë të rritur, tek festohej 50 vjetori i gazetës, Uronte:”Urojmë me gjithë zemër që DIELLI,gazetë e parë në Gjuhën Shqipe, që u botua e përditshme, të arrijë të festonjë dhe 100 vjeçarin.”
Dielli e kaloi 100 vjeçarin dhe ka hyrë në dekadën e dytë të vjeçarit të dytë të jetës së vet dhe vatranët nuk do ta lejonë që të shuhet ky qiri Kombëtar i ndezur në kohë errësire për Kombin dhe Lusim Zoti të arrijë 200 vjetorin.
Po ku qëndron Misteri i jetës shekullore, 109 Vite VATRA dhe 112 vite –Dielli?
Kësaj pyetjeje janë përpjekë që t’i japin përgjigje analistë, studiues, gazetarë, historianë. Duket se konkluzioni logjik i ish Editor i Diellit Peter Prifti (1958-59), janë më të pranuarat. Së pari, Shqiptari e sheh Vatrën jo si një shoqatë, por si një Institucion, si një Monument historik. Së dyti, edhe Vatra, edhe Dielli, lidhen me dy figura eminente të Historisë Kombëtare, Noli dhe Konica.
Së treti, semantika kuptimore e VATRËS dhe DIELLIT, janë magjike. Emri i Federatës të sjell menjëherë në mendje imazhin e ngrohtë të Vatrës dhe oxhakut, që shpërndajnë ngrohtësi, por dhe mikpritje, bujari karakteristike shqiptare. Po edhe –DIELLI-, është një fjalë që na tërheq si me magnet, sepse”Diell” do të thotë Dritë,energji e pasosur,Jetë e Gjallëri.
Vatra dhe Dielli janë emra të goditur, që i kanë tërhequr fort shqiptarët nga fillimi i Shekullit 20 e deri tash në shekullin e 21.
Juristi i njohur, nje nga zerat e fuqishem te diaspores shqiptare ne kohe te veshtira, Juristi erudite, atdhetari I sprovuar Hasan Dosti, ne 60 vjetorin e Gazetes Dielli, per Diellin dhe Vatren, u shpreh: “Vatra” dhe “Dielli”, janë shprehje simbolike këto. Na zgjuanë iden’ e zjarrit e të dritës, që do të thotë flakë patriotizmi dhe rreze kulture. Këtyre simbolizmave u janë përgjegjur edhe realitetet”. Ndersa gazetari i pare i Vatres, editori i Diellit refat Gurarzezi Diellin dhe Vatren i ka cilesuar si”Institute Kombetare”.


Gazeta më e vjetër e Botes Shqiptare, që vazhdon të botohet në Amerikë, DIELLI, mbetet një monument i gjallë i gazetarisë shqiptare dhe i kulturës tonë Kombëtare, që sjell 112 vite histori të shqiptarëve të Amerikës. Në gjoksin e Diellit ka shumë histori, ka dhe një çmim të tretë në konkursin e shpallur nga Organizata COMMON COUNCILL FOR AMERICAN UNITY, ku morën pjesë 1000 gazeta që botoheshin në Amerikë në gjuhë të huaja. Dielli konkuroi me Editorialin e shkruar nga editori i asaj kohe, Qerim Panariti, nje nga dishepujt e Nolit.
Në maj të vitit 2017 gazeta Dielli u dekorua nga Presidenti i Shqipërisë me dekoratën” Nder i Kombit”.
***
Dielli, ishte me fat sepse u udhëhoq nga pena të talentuara, shkrimtarë e gazetarë të njohur, (po perdor renditjen kohore)duke nisë me Fan S Noli, Faik Konica, Efthim Natsi, Kristo Dako, Kostë Çekrezi, Kristo Floqi,Loni Kristo, Andrea D. Elia,Bahri Omari, Aqile Tasi, Andon Frasheri,Refat Gurrazezi, Nelo Drizari, Petër Tiko, Qerim Panariti, Peter Prifti, Dr.Athanas Gegaj,pak kohë punoi si ndihmës editor edhe poeti e shkrimtari Çam Bilal Xhaferri, Xhevat Kalljaxhiu, Dr.Eduard Liçaj, Din Derti, Prof. Arshi Pipa, Anton Çefa dhe prej 12 vitesh kam nderin që ta Editoj unë Gazetën-Ikonë


Gazeta më e vjetër e Botës Shqiptare, me emrin simbolik “Dielli” sot ka ditën e Lindjes.
” Dielli” lindi në Boston prej Shoqërisë atdhetare Besa-Besë dhe ka si ditëlindje datën 15 shkurt 1909. Më 11 mars 1912, mbasi shoqëritë shqiptare të Amerikës vendosën që të federoheshin në Vatër (procesi i bashkimit nisi që në dhjetor 1911-dita zyrtare e themelimit të Vatrës është 28 prill 1912, dita e njohjes nga Shteti i Massachusetts, 10 qershor 1912) Dielli u bë pronë e Federatës Panshqiptare të Amerikës Vatra dhe nisi të dalë dy herë në javë. Me 18 Nëntor 1914, Gazeta nisi të botohet tri herë në javë dhe më 9 nëntor 1915 u bë e përditshme nen drejtimin e Kostë Çekrezit. Historishkruesit e Vatrës dhe të Diellit e kanë bërë tashmë publik faktin se Dielli erdhi si nevojë shpirtërore dhe informuese për shqiptarët e Amerikës në një kohë të vështirë.
Mëkëmbsi i Mit’hat Frashërit, i shumëdturi Hasan Dosti, është shprehur se “Vatra” dhe “Dielli” na zgjuanë iden’ e zjarrit e të dritës, që do të thotë flakë patriotizmi dhe rreze kulture. Këtyre simbolizmave u janë përgjegjur edhe realitetet”.
Kronika e lindjes së Diellit, është e njohur: Me mbylljen e gazetës “Kombi” të Sotir Pecit në Boston me 10 Janar1909, diktohej nevoja e një tribunë kombëtare për të luftuar për të drejtat e Kombit shqiptar, ndërkohë që ishte mbyllur tashmë dhe Albania e Faik Konicës. Kur qe hapur Kombi me 6 qershor 1906 numri i shqiptarëve sipas regjistrave të kohës ishte rreth 7 mijë, ndërkohë që kur u mbyll gazeta e Pecit, numri i shqiptarëve së paku kishte shkuar në dhjetë mijë. Pa gazetën Kombi emigrantët shqiptar kishin mbetur si në shkretëtirë, në terrin e padijes e mosinformimit. Nevoja për një gazetë u bë më emergjente kur xhon turqit burgosën Dervish Himën në Shkodër sepse i gjetën Flamurin e Shqipërisë në gji dhe asnjë gazetë në Shqipëri nuk guxoi që të shkruante e ta mbronte atdhetarin nga frika e represionit turk. Shoqëria Besa-Besë mori vendimin për botimin e një gazeta shqip në Amerikë. Dielli u shkak që të vinte drejt Amerikës nga Europa edhe Faik Konica, për t’u vënë në krye të taborrit kombëtar të shqiptarëve të Amerikës së bashku me Fan Nolin që kishte mbërritë tre vjet para tij.Deri në atë kohë dy patriotët nuk njiheshin përsafërmi me njëri-tjetrin, por ishin të njohur në distancë duke lexuar shkrimet e njëri-tjetrit në shtypin e kohës si dhe nga letërkëmbimi. Me përpjekjet e të dy kolosëve të mendimit shqiptar të asaj kohe u ndez ky kandil kombëtar, siç e cilëson ish editori Refat Gurrazezi, kandil që ndriçon ende edhe sot në SHBA falë kontributit të shqiptarëve të Amerikës.
Gazeta ka për kumbarë Fan S. Nolin që e pagëzoi me emrin e bukur “Dielli” ndërkohë që emri i Vatrës duket se ka për Kumbar Konicën.Është e dokumentuar kjo në një artikull të botuar në gazetën Dielli me rastin e 10 vjetorit të themelimit të Vatrës, në numrin special, ku Konica dëshmon:”Për emrin, formën federale, Kanunoren, rregulloren, dhe shpiriten e parë të VATRËS, jam responsible (përgjegjës) unë. Po e drejta është që Vatra, të cilën un’ e lashë çilimi shtatë muajëshe, u rrit, u madhua, u bë një forcë nga Fan Noli dhe Vatranët e Amerikës, me 1915-1919 dhe në atë zhvillim unë s’kam patur asnjë pjesë (Faik Konica-Dielli, 31 mars 1922).
Dielli ishte shkolla e parë e shqiptarëve të Amerikës për të mësuar shkrim e këndim, ndërkohë që u bë Abetarja për mësimin e Atdhetarizmit. Në shkollën e Diellit kanë kaluar shumë gazetarë. Editor i parë i Diellit faktikisht ishte Fan Noli, por editor faktik i emëruar prej Shoqërisë Besa-Besë ishte Faik Konica. Emrin e Nolit si editor nuk e gjejmë në numrat e parë të gazetës. E vërteta është se 29 numrat e parë të gazetës i drejtoi Fan Noli, më pas erdhi nga Londra Faik Konica dhe e mori në dorë Diellin. Edhe në historinë e Vatrës është shkruar se editor i parë i Diellit ishte Fan S. Noli, ndërkohë që në numrin e parë të Diellit qe botuar ky shënim:”Kjo gazetë do të botohet prej shoqërisë Besa-Besë, e cila do të bëjë mbledhje të përgjithshme me 15 të marsit(1909), në Boston për të zgjedhur një direktor.Gjersa të vijë direktori i kësaj flete, Dielli do të dalë një herë më dy javë, pastaj do të nisë të dalë për javë me rregull.”
Faik Konica mbërriti në Boston me 9 tetor 1909. Refat Gurazezi shkruan në Historinë e Vatrës se ”Kur doli nga “Inverna” ish veshur me kostum Kombëtar dhe i mbajti veshur disa ditë, jo vetëm aq, por s’desh t’i hiqte dhe i lutej Fan Nolit që të vishej edhe ai si prift me kamilaq të lartë dhe të shëtitjin tok nëpër rrugët e Bostonit. Më në funt e bindën shokët që i hoqi ato petka dhe veshi rroba të vendit. Më 22 të tetorit Konica mori në dorë drejtimin e Diellit.”
DIELLI DHE PROGRAMI KOMBËTAR
Dielli u bë ungjilli i shqiptarëve të Amerikës, të cilët të mbledhur fillimisht rreth Besa-Besën, e më pas rreth Vatrës, e kthyen atë në një busull orientuese në kohë të trazuara, kur kombi shqiptar përjetonte çastet e vështira të egzistencës. Do të mjaftonte shfletimi i programit të kësaj gazete për të gjykuar mbi misionin, orientimin, guximin dhe arritjet në fushën e atdhetarisë, shtetësisë dhe natyrisht të gazetarisë shqiptare.
Dielli ka meritën historike se shtroi para shqiptarëve programin Kombëtar, i cili paraqet edhe kthjelltësinë Kombëtare dhe orientimin kombëtar të atyre që e hartuan atë program. Ka dy mendime për autorin e programit, një pjesë mbrojnë idenë se e shkroi Noli, një pjese këmbëngulin se sitli është i Konicës, balanca anon nga i pari. Në programin Kombëtar të Diellit kërkohej njohja e Kombësisë shqiptare prej qeverisë turke; njohja e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare, Arsim Kombëtar në shqip, kërkohej zhvillim ekonomik, ndërtim rrugësh, kërkohej përcaktimi i kufijëve kombëtar që të përfshinin Vilajetet e Kosovës, Shkodrës, Janinës dhe Manastirit dhe këmbëngulej fort për qeverisje të vendit prej shqiptarëve përmes një Parlamenti Kombëtar.Programi i Diellit kërkonte lirinë dhe të drejtat e Kombësisë shqiptare prej guvernës turke, por pa u ndarë nga Perandoria,duke patur të përbashkët veç ushtrinë, punët e luftës dhe punët e jashtme.
Gazeta Dielli luajti rol të rëndësishëm në përgatitjen e lëvizjeve kryengritëse të viteve 1910-1912 dhe duket se kjo ishte arsyeja që Perandoria e ndaloi hyrjen e saj në Shqipëri, por u përdor një reng për ta futur gazetën sërish në Portat e Perandorisë dhe në Shqipëri, u përdor emërtimi”Dielli dhe Flamuri”. Aty nga gushti 1912 Dielli u la i lirë pasi Qeveria e Qamil Pashës vendosi ta njohë autonominë e Shqipërisë, gjë që nuk u konkretizua sepse shtetet e Ballkanit i shpallën luftë Turqisë në tetor 1912.
Që në kryeartikullin e parë të Konicës në Dielli me 29 tetor 1909, u shfaq mendimi për krijimin e një shoqërie të fortë Kombëtare, rreth së cilës të mblidheshin të gjithë shqiptarët e Amerikës. Konica e drejtoi Diellin deri në mars 1910, më pas për ca kohë Diellin e nxori komisioni i Besa-Besën, por ai nuk vazhdoi më gjatë se fundi i prillit, Konica e rimori Diellin si editor në fillim të majit deri në korrik. Gazeta nuk doli për 3 muaj. Është koha kur Konica nxjerr Trumbeta e Krujës në St. Louis në Sain Louis.
NOLI, KONICA DHE EDITORËT E TJERË QË DREJTUAN DIELLIN
Gazeta “Dielli” qe me fat sepse që në numrin e parë trashëgoi erudicionin e Fan Nolit, stilin e tij informativ, ironik e sarkastik; dhe më pas edhe përvojën e vyeshme e stilin polemizues, por dhe plot elegancë të Faik Konicës, Kristo Dakos, Kostë Çekrezit, Bahri Omarit, Rafat Gurrazezit, Qerim Panaritit, Nelo Drizarit, Xhevat Kallajxhiut, ish drejtorit të gazetës Demokratia e Gjirokastrës, Athanas Gegës etj. Mbi të gjitha Faik Konica, i mbiquajturi ”ustai i gjuhës shqipe” sillte me vete shkollën e madhe të Albania-s, ç’ka shërbeu në rritjen e standardeve të profesionalizmin të mëtejshëm të Diellit.
Duke shfletuar koleksionet e Diellit, bindesh se secili prej editorëve i dha ngjyrën e stilit dhe të shpirtit të vet gazetës së shqiptarëve të Amerikës. Lënda që rrjedh në faqet e Diellit i ngjanë një përroi malor që rrjedh rrëmbyshëm, pa u ndalur; në të është përjetësuar jo vetëm historia e shqiptarëve të Amerikës, por e gjithë shqiptarëve, kudo që jetojnë. Aty është kombi shqiptar, aty është shteti shqiptar, pasi qe fat për Vatrën që lindi para shtetit dhe e orientoi shtetin, që foshnje.
Gurazezi, hartuesi i së parës Histori të Vatrës, shkruan se si Noli ashtu dhe Konica patën mosmarrëveshje me komisionin e Besa-Besën që nxirrte gazetën. Në kohën kur Noli vazhdonte studimet në Harvard, nuk e braktisi gazetën që e kishte krijuar vetë. Edhe pse ishte i ngarkuar me studimet dhe punët e kishës ai gjente kohë të drejtoi Diellin edhe për nëntë muaj, tetor 1910- qershor 1911. Pas Nolit ishte Efthim Natsi, që e mori përsipër barrën e drejtimit të Diellit për dy herë, por me periudha të shkurtëra kohore. Pas tij ishte Kristo Floqi editor i Diellit nga tetori 1911 deri në korrik 1912. Konica edhe pse e la Trumbetën e Krujës dhe iku nga St. Louisi, nuk u mor për ca kohë drejtëpërsëdrejti me Diellin dhe aso kohe lëshoi një batutë, që i zemroi ata që merreshin me Diellin ”Nuk e lexoj më Diellin pasi kam frikë se harroj shqipen” pat thënë Faiku, por në fakt iu afrua prapë Diellit dhe bashkëpunoi me të ngushtësisht, duke u rikthyer edhe si editor i gazetes rilindase.Historia vijon.
Mirenjohje per te gjithe Editoret e Gazetes Dielli!(më gjerësisht lexoni Diellin në print)

Kan være et billede af 1 person dhe kostum
Kan være et billede af 3 njerëz, folk, der står dhe tekst
Kan være et billede af 8 njerëz dhe folk, der står
Kan være et billede af 3 njerëz dhe folk, der står
Kan være et billede af një ose më shumë njerëz dhe folk, der står
Kan være et billede af 1 person
Kan være et billede af 7 njerëz dhe folk, der står
Kan være et billede af 5 njerëz dhe folk, der står
Kan være et billede af 1 person

Burimi/Facebook

Ollga Schweizer Libohova, gruaja e Myfit bej Libohovës: Kontesha daneze e internuar në Lezhë, që shpëtoi 100 burra nga pushkatimi

No Comments Histori

Pas luksit dhe salloneve mondane, jeta e konteshës së lindur në Danimarkë do të merrte kthesë të papritur pas martesës me ish-ministrin e Brendshëm, Myfit bej Libohova. Internimi në një stallë derrash dhe vendimi për të mos e braktisur Shqipërinë, edhe pas vdekjes së të shoqit… Një histori dashurie dhe besnikërie e pashoq e lidhur ngushtësisht me vendin tonë. Eshtrat e madam Ollgës prehen ende sot në Varrezat e Tufinëst
Për të, banorët e zonës tregojnë histori, që u ngjajnë gojëdhënave. Histori që të kujtojnë subjektet e romaneve të Ismail Kadaresë. Të vjen ndër mend “Darka e gabuar”, pengjet e shpëtuar, por kësaj here nga një grua daneze. Bëhet fjalë për konteshën Ollga Schweizer, e martuar në Shqipëri me ish-ministrin e Brendshëm, Myfit bej Libohova. Gruaja e hijshme, e cila do të mbetej e ve pas 19 vjetësh, do të pësonte vite të tëra internimi dhe persekutimi familjar. Do të nxirrej forcërisht nga shtëpia me urdhër të Petrit Dumes, për të jëtuar në një kasolle pranë një stalle lopësh në Shijak. Punët që iu caktuan ishin nga më të rëndomtat, nga fushat e misrit te pastrimi i stallave. Më pas, jeta e vështirë e në skamje, së bashku me të birin e vetëm të lindur nga kjo martesë, do ta ndiqte edhe në internimin e dytë, në fshatin Tresh të Lezhës, aty ku ajo mbylli sytë për t’u varrosur në vitin 1963. Një nga dëshmitaret që e ka njohur nga afër, Fatbardha Saraçi Mulleti, tregon për takimin e befasishëm me konteshën, e cila rrinte në derën e kasolles, duke zënë hundët me dorë për shkak të erërave të forta të stallës pranë, ndërsa i biri, i kthyer nga studimet në Itali, bënte punë krahu në bujqësi e jo vetëm. Fshatarët e zonës përreth e tregojnë një grua bujare, e cila, edhe pse në skamje, i ndante ato pak gjëra me familjet aty pranë. Ollga Libohova u shqiptarizua deri në varr, duke mos e braktisur për asnjë ditë vendin me të cilin lidhi nyje ndjenjat, bashkë me jetën e saj. Vetëm pak vite më parë, nipi i familjes i zhvarrosi eshtrat e gjyshe Ollgës, për t’i afruar në Varrezat e Tufinës, vend ku prehen edhe sot e kësaj dite…

Zonja Fatbardha, ç’ju lidh ju me konteshën daneze Ollga Schweizer?

Fatbardha Saraçi Mulleti, mbesa e Qazim Mulletit, dëshmitarja që e ka takuar
nga afër konteshën Ollga

Billedresultat for Ollga Schweizer Libohova, gruaja e Myfit bej Libohovës: Kontesha daneze e internuar në Lezhë, që shpëtoi 100 burra nga pushkatimi


Është histori tejet mbresëlënëse ajo e konteshës daneze Ollga Schewizer, e cila mori mbiemrin Libohova pasi u martua me personalitetin e politikës dhe shtetit shqiptar, Myfit Bej Libohova. Jam njohur në detaje me jetën e saj, jo vetëm për efekt studimor, por edhe për faktin se e kam takuar nga afër, e kam njohur personalisht, dhe më vonë, më së shumti përmes nipit, Myfit Beu i Ri. Duke qenë se ishte bijë e një familjeje të pasur, i ati ushtarak i lartë, ndërsa e ëma nga shtresat e aristokracisë daneze, çdo dëshirë e Ollgës ishte urdhër për prindërit e saj. Ndaj, pas pëlqimeve për artin e muzikën në përgjithësi, i ati e dërgon për studime të specializuara për instrumentin e pianos në Turqi, vendi ku edhe do të njihej me shqiptarin Myfit bej Libohova, me të cilin u dashurua marrëzisht, deri sa vendosi të martohej dhe të lidhej përjetësisht me Shqipërinë.
Në ç’kushte e keni njohur atë?
Ka qenë viti 1959… Edhe pse isha e dëbuar familjarisht, si mbesa e Qazim Mulletit, nevoja për mësues bënte që, edhe pse të persekutuar, të caktoheshim në vende të ndryshme për të dhënë mësim, natyrisht ato që kishin përfunduar shkollën e mesme, si në rastin tim. Dhe atë vit mua më caktojnë në fshatin Tresh të Lezhës, ku edhe punova përreth 17 vjet. Isha mësuese biologjie dhe atë ditë kishim shkuar bashkë me nxënësit për të parë nga afër disa ferma, stalla të lopëve e derrave të zonës aty, me synimin për të parë si rriteshin ato, ushqimi etj. Menjëherë më bëri shumë përshtypje kasollja ngjitur me stallat, në derën e së cilës m’u shfaq një grua shtatlartë, e hirshme, së cilës i dhashë dorën. Nuk kam për ta harruar portretin dhe zënien e hundëve herë pas here për shkak të aromave të rënda dhe të forta që kanë stallat e derrave. Nuk jetonte në luks, e megjithatë buzëqeshjen nuk e hiqte nga fytyra.
Ç’pamje kishte kontesha?

Billedresultat for Ollga Schweizer Libohova, gruaja e Myfit bej Libohovës: Kontesha daneze e internuar në Lezhë, që shpëtoi 100 burra nga pushkatimi

Kontesha daneze Ollga Schweizer Libohova, gjatë viteve që jetonte në Shqipëri
Ishte grua simpatike, e cila edhe pse në moshë, nuk i kishte humbur sjelljet aristokrate. E rregullt dhe e dashur me fshatarët e zonës, me të cilët ajo tregohej shumë bamirëse. U falte ushqime e veshje nga të sajat e të të birit dhe këtë detaj ma rrëfyen më vonë edhe disa familje që kishin bashkëjetuar më të, deri ditën që ajo vdiq. Natyrisht që atë ditë nuk është se shkëmbyem biseda të gjata, thjesht mora vesh emrin e saj, pasi fliste shqip dhe shkarazi disa fakte se pse ajo ndodhej në atë kasolle, e vetme, pasi të birin ia kishin dënuar me 11 vite heqje lirie. E vuante vdekjen e të shoqit në moshë fare të re, pasi beu Libohova kishte ndërruar jetë në vitin 1927, vetëm 19 vite pas martesës së tyre. Ollga ishte gruaja e dytë e tij, pasi e para kishte vdekur.
Ajo nuk u largua pas vdekjes së të shoqit?
Edhe pse i shoqi ndërroi jetë në moshë të re, ajo nuk e braktisi Shqipërinë. Fillimisht jetoi në fshatin e të shoqit, në Libohovë, ku të gjithë e thërrisnin madam Ollga dhe ruanin respekt të veçantë për atë grua. Nuk ishte e fisme vetëm në gjenet e saj, por edhe në karakter, në mënyrën si i bënte njerëzit për vete me fjalët e ëmbla, me zërin e pakët, me dashamirësinë që dëshmonte duke u falur jo lëmoshë, por sende, veshmbathje dhe ushqime nga shtëpia e saj. Më në detaje, jetën e vërtetë dhe ngjarjet që pasuan për Ollgën, e kam njohur më vonë, pas takimit më të nipin, Myfit Beun e Ri, i cili vuajti në kurriz një kalvar të vërtetë persekutimi familjar.
Historitë që lidhen me jetën e kësaj gruaje, gati-gati u ngjajnë legjendave…

Billedresultat for Ollga Schweizer Libohova, gruaja e Myfit bej Libohovës: Kontesha daneze e internuar në Lezhë, që shpëtoi 100 burra nga pushkatimi

Myfit bej Libohova, ish-ministër i Brendshëm, i shoqi i konteshës
Është një histori, e cila rrëfehet pothuajse si legjendë, edhe pse ka shumë vite që ka ndodhur. Tamam si ato gojëdhënat që tregojnë gjyshet, por që në rastin e konteshës daneze ka vërtetësi absolute dhe këtë fakt ma ka treguar i nipi. Ka qenë viti 1944 dhe në operacionin e qershorit, forcat pushtuese gjermane kishin shkruar në fshatin Libohovë për të pushkatuar rreth 100 burra. Forcat gjermane kishin hyrë në fshat për të kontrolluar për partizanë, dhe duke qenë se Ollga njihte gjuhën gjermane, doli garant tek oficerët se në fshat nuk kishte më këmbë partizani rrotull. Por ata nuk u bindën dhe rreshtuan tek rrapi 100 burra. Ollga iu drejtua oficerëve se, në rast se do të qëllonin mbi ata burra, më parë duhet të vrisnin atë… Dhe kështu, ata shpëtuan nga pushkatimi. Dikush tjetër nga libohovitët kishte spiunuar se në një shtëpi të fshatit kishte disa partizanë që mbaheshin me bukë e ujë nga familjet dhe, të nesërmen, forcat gjermane u kthyen dhe u vunë zjarrin shtëpive të fshatit.
Çfarë ndodhi më pas me familjen e konteshës?
Ajo që pasoi, ishte skëterra e vërtetë e vuajtjeve të aristokrates. Në vitin 1945, me urdhër direkt të Petrit Dumes, familja Libohova u nxor me forcë nga shtëpia, duke iu konfiskuar çdo pasuri, një prej këtyre ishte biblioteka e familjes, për të cilën ishte dhënë urdhër që të gjithë librat të nxirreshin në fushë dhe të përdoreshin për të ndihmuar djegien e drurëve të zjarrit, ndërsa gratë e fshatit zienin kazanët me rroba për t’u larë. Ollga me të birin u internuan në Shijak, i vendosën në një stallë lopësh, ku qëndruan për më shumë se pesë muaj. Mes skamjes, Ollga ishte e detyruar që të bënte çdo punë krahu që i caktohej, dhe një e tillë ishte si pastrimi i stallave, ashtu edhe mbledhja e misrit në arë. Po nuk ankohej asnjëherë për lodhje apo mundime, tregonte i biri. Nuk i trembej punës dhe çdo ditë dilte pa përtesë në punë, ashtu si edhe gratë e tjera që kishin fat të ngjashëm me të. Djersët i kullonin çurg dhe mundohej në punë të rënda, të cilat me siguri as nuk i kishte çuar nëpër mend që mund t’i bënte ndonjëherë… duke ditur rrënjët e saj aristokratike. Ishte jetesë e vështirë, me të birin i cili e kishte të zorshme të ambientohej me aromat e forta të lopëve, të stallave. Por, ajo sërish kujdesej për vendin ku jetonte, e pastronte, e rregullonte këndshëm, edhe pse qëndronte në kushte varfërie ekstreme.
Po më tej?
U përndoq deri ditën që mbylli sytë. Me të përfunduar internimin në Shijak, i biri, Elmazi, vendos të largohet drejt Italisë me qëllimin për t’u shkolluar. Disa vite më vonë, me të përfunduar studimet, ai në vitin 1949 kthehet në Shqipëri me idenë se gjërat mund të kishin ndryshuar sadopak ose të ishin përmirësuar disi. Që ditën e dytë të qëndrimit në hotel, e arrestojnë me akuzën e arratisjes dhe agjitacion e propagandë. E dënojnë me 11 vite heqje lirie. Në po të njëjtin vit, Ollga internohet në fshatin Tresh të Lezhës, e vetme dhe në skamje të jashtëzakonshme. Sërish, fati kishte lozur keqas me të, dhe kontesha e djeshme caktohet që të jetojë në një kasolle afër një stalle, ku rriteshin derrat. Ndërsa puna e detyruar ishte ajo në bujqësi dhe pastrim të stallave. Ollga nuk e pa më të birin deri ditën që ai përfundoi dënimin, plot 11 vite.
Pse Ollga Libohova vendosi që të vdiste në Shqipëri dhe jo të largohej në Danimarkë pas gjithë atyre vuajtjeve që i shkaktoi regjimi komunist në vendin tonë?
Është e çuditshme mënyra si unë u ritakova me historinë e konteshës daneze… Sa herë që udhëtoja në linjën Shkodër-Tiranë, kur autobusi u afrohej varrezave të Lezhës, buzë rrugës automobilistike gjendej një varr madhështor, i mbuluar i gjithi me lule. Banorët i thoshin varri i madamës, e disa të tjerë varri i konteshës së huaj… Ajo që më bënte më shumë përshtypje se gjatë verës, lulet e bardha të kumbullës që rrethonin varrin e saj, çelnin gjithnjë dhe e mbulonin me hijeshi varrin prej çimentoje. Me sa duket, ishin fshatarë të zonës aty pranë, që e kishin njohur historinë ose të paktën kishin bashkëjetuar me të në internim në Lezhë që kujdeseshin t’ia ujitnin. Kurioziteti më mbeti i pashuar deri ditën që iu afrova varrit, ishte ai konteshës që kisha takuar para disa viteve… Ollga Libohova, e cila kishte mbyllur sytë në mjerim në vitin 1963.
A ka mbetur tashmë ndonjë pinjoll nga familja Libohova?
Elmazi, djali i vetëm i çiftit, u martua me një zonjë me emrin Myzafere. Nga martesa me të lindën tre djem. Elmazi, për shkak të vuajtjeve në burg dhe në hetuesi, ndërroi jetë vetëm disa muaj pasi vdiq e ëma. Pak kohë më pas, arrestojnë të shoqen, Myzaferen, me akuzën e agjitacionit e propagandës. Ajo, për shkak të dhunës fizike dhe psikologjike që iu shkaktua, vdiq në burg. Djemtë e familjes Libohova janë tanimë të shpërndarë në emigrim, ndërsa disa vite më parë, Myfit Bej Libohova(i ri) erdhi në Shqipëri për të zhvarrosur eshtrat e gjyshes Ollga, e për t’i rivarrosur ato në Varrezat e Tufinës, vend ku prehen sot e kësaj dite.
ERMIRA ISUFAJ

Burimi/Panorama.al

HISTORIA/ Rumania, djepi i shqiptarëve

No Comments Argëtim Histori

Rumania zë një vend të rëndësishëm në historinë shqiptare. Kjo falë një komuniteti të lulëzuar shqiptar, i cili e bëri Bukureshtin një strehë dhe djep të nacionalizmit shqiptar.

Rumunë dhe shqiptarë, gjuhë binjake

Studimet filologjike për lidhjen gjuhësore ballkanike gjurmojnë kontaktet e para gjuhësore mes proto-rumunëve dhe proto-shqiptarëve në shekujt e parë pas Krishtit, në zonën në qendër të Ballkanit mes Sofjes së sotme, Shkupit, Nishit dhe Prishtinës. Marrëdhënia mes gjuhës shqipe dhe rumune mbetet një temë intersante për gjuhëtarët, e lidhur me çështjen historike të etnogjenezës së popujve.

Dinastia Ghica, princërit e Vllahisë

Gregori Ghica IV, Princi i Vllahise (822–1828)

Familja më e famshme me origjinë shqiptare dhe e paur në Rumaninë e Sotme është ajo e Ghica. Me origjinë nga Velesi, Maqedoni, Ghica ishin tregtarë në Stamboll. Georghe Ghica (1598), i cili u transferua në Moldavi u bë ambasador i Portës së Lartë dhe më pas për pak kohë princi i Moldavisë në 1658-1660. Djali i tij, Grigori Ghica I e pasoi atë në fron ndërsa nipi tij Matei Ghica u bë dragoman (shenim i redaksisë: Në të shkuarën, në Lindjen e Mesme, dragomani ishte një përkthyer i punësuar në marrëdhënie politike dhe tregtare apo dhe si një udhërrëfyes) i Portës së Lartë dhe djali i tij Grigori Ghica II rifilloi Fronin e Moldavisë në 1726, për të kaluar në atë të Vllahisë në 1733. Grigori III dhe Grigori IV e mbajtën fronin deri në pushtimin rus të 1828–34, atëherë Alekandri Ghica II ishte princ dhe më vonë regjent i Vllahisë deri në 1858.

Nje shqiptar i Vllahise. Akuarel nga Amadeo Preziosi, 1866

Rumania, djepi i nacionalizmit shqiptar në shekullin e 19-të

Një raport i Habsburgut dëshmon se, në 1595, 15 mijë shqiptarë u lejuan të vendoseshin në veri të Danubit. Në 1628 komuniteti shqiptar u krijua në Bukuresht, dhe shqiptari Vasile Lupu u bë princ i Moldavisë që nga viti 1634. Shqiptarët atëherë njiheshin në rumanisht si Arbănasi / Arbănași, ose si Arnăuți (nga Arnavut Turk).

Komuniteti u forcua në epokën fanariote, kur shumë shqiptarë hapën aktivitete tregtare, posaçërisht dyqane ëmbëlsirash (në 1820 kishte 90 tregtarë nga Arnavutköy në Bukuresht) dhe ishin punësuar si truproje për princat dhe bojaret e Vllahisë.

Në vitet 1800, Bukureshti shërbeu si një pol tërheqës për komunitete të ndryshme Ortodokse nga Ballkani Osman, para së gjithash grekëve dhe bullgarëve, por edhe shqiptarëve. Në Bukuresht, shkollat ​​u hapën dhe librat dhe revistat botuan në shqip shumë më parë se kjo të ishte e mundur në territoret e Perandorisë Osmane.

Lëvizja e Rilindjes Kombëtare e nacionalizmit shqiptar brenda Perandorisë Osmane ishte prodhimtare në Vllahi, falë nismave kulturore të ndërmarra nga Dora D’Istria, Naim Frashëri, Jani Vreto dhe Naum Veqilharxhi, të cilët botuan fjalorin e parë shqip absolut në Bukuresht, në 1844.

Visar Dodani

Në periudhën e vonë osmane, disa intelektualë shqiptarë zhvilluan një teori historiko-politike sipas së cilës shqiptarët dhe rumunët, “vëllezër gjaku”, duhet të kishin luftuar për çlirimin e ndërsjellë në territoret e administruara ende nga osmanët. Kjo teori u shfrytëzua politikisht nga Austro-Hungaria pas vitit 1897. Në të njëjtin vit Visar Dodani hapi një gazetë në gjuhën shqipe, “Sqipetari”, në Bukuresht në mbështetje të origjinës së përbashkët ilire të shqiptarëve dhe rumunëve dhe luftën e tyre të përbashkët politike.

Sqipetari/Albanezul (1889)

Komuniteti shqiptar në Rumani numëronte 30,000 në 1893. Në një situatë të tillë, lëvizja për pavarësinë e Shqipërisë mori vrull, e udhëhequr nga Albert Gjika, pretendent i fronit të Shqipërisë. Në vitin 1912, në një kongres pan-shqiptar në Bukuresht të kryesuar nga Ismail Qemali, u miratua rezoluta e parë për pavarësinë e Shqipërisë. Në të njëjtin vit Aleksandër Stavre Drenova (Asdreni), një shqiptar emigrant nga Korça në Bukuresht, kompozoi tekstin e himnit kombëtar shqiptar, Hymni i Flamurit, kënduar në notat e “Steag Pe-al nostru dhe scris Unire” nga rumuni Ciprian Porumbescu.

Rumania ishte vendi i parë që njohu pavarësinë e Shqipërisë dhe marrëdhëniet diplomatike midis dy kombeve u vendosën në 16 dhjetor 1913. Që nga ajo kohë, të dy vendet kanë zhvilluar lidhje të forta kulturore dhe gjuhësore. Familjet e poetëve Viktor Eftimiu dhe Lasgush Poradeci gjetën gjithashtu strehë në Rumani.

Shqiptarët e Rumanisë në vitet 1900 dhe sot

Pas Luftës së Parë Botërore, një valë e re migratore e shqiptarëve myslimanë nga Jugosllavia iu shtua 20,000 shqiptarëve në Bukuresht (të dhënat 1920). Në vitin 1921, në Ploieşti, Ilo Mitkë Qafëzezi botoi përkthimin e parë të Kuranit në gjuhën shqipe. Shumë shqiptarë u vendosën në Transilvani, duke punuar veçanërisht në industrinë e ëmbëlsirave.

Komuniteti pësoi presionin komuniste duke filluar në 1953 kur shoqata kulturore shqiptare u mbyll; në regjistrimet rumune që atëherë shqiptarët janë kategorizuar në mesin e “të tjerëve”. Të drejtat e humbura u rifituan pas revolucionit rumun në 1989, por numri i njerëzve që deklarojnë veten shqiptarë ra në mënyrë dramatike. Në regjistrimin e vitit 2002 kishte vetëm 520 shtetas rumunë që deklaronin se ishin shqiptarë etnikë dhe vetëm 484 ata të gjuhës amtare shqipe – por numri aktual i komunitetit vlerësohet të paktën 10,000 njerëz, kryesisht ortodoksë dhe banues në Bukuresht dhe të tjerë. Qytete të mëdha si Timişoara, Iasi, Constanța dhe Cluj-Napoca. Që nga viti 1996, komuniteti shqiptar ka pasur gjithashtu një vend të rezervuar në Parlament, sot është përfaqësues i Lidhjes së Shqiptarëve të Rumanisë.

D J
D J

Burimi/zhurnal.mk/