Home

Lajme

SOKOL SEJKO – Pushkatuar nga diktatura ne moshen 24 – vjecare

No Comments Argëtim Histori

Më 6 mars 1974, në moshën 24 vjeç, u pushkatua Sokol Teme Sejko. Është një ngjarje e rëndë, tepër tragjike dhe me akuza nga më absurdet për të.
Ai ishte vetëm 10 vjeç, kur i arrestuan babain dhe xhaxhain Taho Sejko; 11 vjeç kur pushkatuan dhe zhdukën varrin e Temes, 12 vjeç kur pa gjyq dënohet dhe pushkatohet pa u marrë vesh xhaxhai Taho dhe 13 vjeç kur vetëvritet për motive politike, xhaxhai tjetër Sulo Sejko. Përfytyroni një djalë të moshës së tij, ende fëmijë, ashtu si dhe i vëllai Mondi dhe në Shkodër djali i xhaxhait të Sokolit, Hektori, të rritej me imazhet e vdekjes dhe qenies pa varr të prindit. Ëndrrat e Sokolit fëmijë, të Sokolit adoleshent dhe të Sokolit të ri, ishin bërë copë e thërrime. E megjithatë Sokol Teme Sejko ruajti krenarinë dhe dinjitetin e të parëve të tij, siç ishin Sejkatët e Filatit dhe Çamërisë. Sokoli, Mondi, Hektori në tollovinë dhe egërsinë e viteve të diktaturës komuniste, nuk e ulën kokën. Sokol Teme Sejko, mendoj se ruajti deri në çastet e fundit të jetës së tij të shkurtër tri gjëra: krenarinë për prejardhjen e tij, dinjitetin dhe pastërtinë shpirtërore. Pas 45 viteve, në këto momente përkujtimi, unë them: “Lum ai djalë! Lum ai, që e mbylli jetën në kulmin e rinisë, me dinjitet! Faleminderit Sokol Teme Sejko, që sot i rikthehemi jetës dhe kujtimit tënd dhe na bën krenar”! Po të lexosh procesverbalin “Mbi ekzekutimin e Sokol Teme Sejkos”, që unë do ta quaja kronikë vrastare, shkruar me një gjakftohtësi kriminale, ndjen çuditërisht përveç krismave, edhe zërin e fortë, shumë të fortë, deri në ulërimë të Sokolit.
Procesverbali nis me vendin ku është mbajtur dhe ata që kanë kryer krimin: ”Në qytetin Berat, sot në orën 24:00 të datës 6 mars 1974, unë Orhan Frashëri, Prokuror i rrethit Berat, në prezencë të z/ kryetarit të Degës së P. Brendshme Berat Refat Nenaj dhe të mjekut ligjor Andon Koka…. etj, etj.
Pastaj vinë fjalët: “Për këtë, ju pyes juve Sokol Teme Sejko se cila është fjala juaj e fundit. I dënuari me vdekje Sokol Teme Sejko, tha:
“Nuk kam shumë gjëra për të thënë, ashtu siç nuk më takuat kur unë isha 11 vjeç me babain tim kur u ekzekutua, po ashtu nuk më takuat edhe mua me njerëzit e familjes time. “ Dhe i dënuari Sokol Teme Sejko, duke ju drejtuar skuadrës së ekzekutimit tha: “Afrohuni dhe pak dhe shtini”.
Kur e lexon këtë procesverbal vrastar, befas të duket që ky djalosh 24 vjeçar, do të ringjallet për të rrëfyer atë çka ndodhi në orën 24:00 të datës 6 mars 1974. Dhe ne do të dëgjojmë zërin bubullimë të tij:” Afrohuni dhe pak dhe shtini”.

Burimi/Facebook/Jakup Gjoca

Kastriot Dervishi – “E dogji kosovari”

No Comments Argëtim Histori

Nuk ka test më të mirë për të provuar karakterin antikombëtar të regjimit të E.Hoxhës, sesa keqtrajtimi që u bëri shqiptarëve nga trevat shqiptare në Jugosllave, të cilin vinin në Shqipëri dhe çamëve. Në gjuhën e regjimit, të parët quheshin “emigrantë jugosllavë”, ndërsa në të folurën e popullit si kosovarë, pavarësisht se nga çfarë visesh vinin ata. Një fat të keq pati edhe i riu Shuaip Isa Hoxha (Hoxhiq), nga një fshat afër Tivarit, i cili u burgos në moshën 24 vjeçare në vitin 1954 dhe u lirua në vitin 1991 kur ishte 61 vjeç. Pasi doli në vitin 1973 nga burgimi i parë, e dërguan për të punuar në fermën e Tepelenës. Këtu nuk ndenji më shumë se dy vjet sepse e arrestuan duke e akuzuar për diversion, e më pas shtuan për agjitacion e propagandë. Gjithë ngjarja ishte se barin e pastruar e dogji, por era përhapi flakët. Kjo ngjarje aksidentale, pa asnjë qëllim, me mallkimin “e dogji kosovari”, i dha një dënim të dytë me 20 vjet heqje lirie. Shuaipi nuk pranoi asnjë nga akuzat që iu bënë, duke i quajtur falsifikime. Ardhjen në Shqipëri e pagoi me tre dënime duke vuajtur plot 34 vjet, 7 muaj, 2 ditë.
(Foto e kohës kur hyri për herë të parë në burg)

Burimi/Facebook

Qemal Zylo – Modeli i shembullit te qendreses dhe durimit per te gjithe qeniet njerezore.

No Comments Argëtim Histori

Sigurisht ky në foto është nder personat më të shquar të historisë amerikane e boterore dhe emri i tij është i njohur, por jo shumë e dinë perse. Me poshte pi shellim disa fakte:
Ai ka lindur në vitin 1809.
Në vitin 1816, në moshën 7-vjeçare, u detyrua të punonte sepse familja e tij ishte dëbuar.
Në 1818, ai humbi nënën.
Në 1828, ai humbi motrën.
Në 1831, ai hapi biznesin e tij të parë dhe falimentoi.
Në 1832, ai ishte kandidat në zgjedhjet legjislative dhe humbi.
Në 1833, ai mori para hua për të hapur një biznes tjetër dhe falimentoi përsëri.
Në 1835, ai takoi një grua të mrekullueshme. Bie në dashuri me të, ata fejohen dhe ajo vdes.
Në 1836, ai ka në një periudhë të errët të jetës së tij: bie në depresion të thellë.
Lëngon i shtrirë në shtrat për 6 muaj rresht. Por ai ngrihet. Ai ngrihet dhe në të njëjtin vit të 1836 ai kandidon në zgjedhjet legjislative dhe humbet përsëri.
Më 1840 u paraqit si elektor; ai humbi.
Në vitin 1842, ai takoi gruan me të cilën do ta ndante vetëm vdekja. Ata dashurohen, fejohen, martohen dhe bëjnë 4 fëmijë dhe humbasin 3 (tre).
Më 1843, ai ishte kandidat për në Kongres dhe humbi.
Në 1845, ai u shfaq përsëri në Kongres dhe humbi përsëri.
Në 1850, i vdes djali.
Në 1854, ai kandidoi për Senat dhe humbi.
Në 1856 kandidoi për zëvendëspresident, nuk mori as 100 vota.
Në ’58, ai kandidoi përsëri për Senat dhe humbi përsëri.
Dy vjet më pas në vitin 1860 ABRAHAM LINCOLN u zgjodh President i Shteteve të Bashkuara të Amerikës.
Ai u zgjodh për dy mandate (u vra në fillim të mandatit të dytë.) Ai ishte një nga Presidentët më të respektuar dhe me me ndikim në historinë e Shteteve të Bashkuara.


Pas heronjve gjithmonë duhen parë prapaskenat e mundimeve. Ky është një shembull i shkëlqyeshëm i motos Kurrë, Kurrë Mos u Dorëzo!

Burimi/Facebook

Përse nuk jam komunist?

No Comments Argëtim Histori

Karol Çapek

Këtë çështje filluan ta shqyrtojnë ata që kishin predispozita për t’u marrë me politikë. Është më se e qartë, përse nuk pyesin nëse jam anëtar i Partisë agrare apo nacional-demokrat. Të mos jesh agrar nuk do të thotë se mbron ide të caktuara apo pozicione të caktuara jetësore, por të mos jesh komunist do të thotë të jesh antikomunist; dhe të qenët antikomunist përbën jo vetëm një mohim, por edhe një kredo të caktuar.

Personalisht kjo çështje më ka lehtësuar, m’u kërkua të mos polemizoj me komunistët, por të bindja veten që nuk kam qenë kurrë i tillë, dhe kurrë nuk do të bëhem komunist. Do ta kisha pasur më të lehtë në qoftë se do të kisha qenë me ta. Do të kisha jetuar me idenë se marrja pjesë në mënyrë aktive në ndreqjen e botës, do të kisha qenë i bindur se jetoja në krah të të varfërve kundër të pasurve, do të dija saktë të përcaktoja drejtimin tim të të gjykuarit, ç’duhet të urreja dhe të përbuzja. Në vend të kësaj, unë e ndjej veten të munduar, duarbosh, të zbuluar nga çdo doktrine; të paaftë për t’i ndihmuar njerëzimit, madje shpesh nuk di të ruaj të pastër as ndërgjegjen time. Në qoftë se zemra ime është me të varfrit, atëherë përse nuk u bëra komunist.

-Po, pikërisht për këtë jam në anën e të varfërve.

                                                          *             *             *

Kam parë varfëri me përmasa drastike ku gjithçka rrethuese më është kundërvënë. Ngado që kam qenë u jam larguar pallateve dhe kam vërejtur jetën e të varfërve i lënduar nga pozita poshtëruese e dëshmitarit të pafuqishëm. Nuk është e mjaftueshme të depërtosh në mizerjen e njerëzve dhe ta ndjesh atë; do të duhej ta jetoje atë lloj jete. Këtë varfëri njerëzore të veshur me zhele nuk e merr në mbrojtje asnjë parti; në këto strofulla të tmerrshme ku nuk gjendet asnjë gozhdë për t’u varur, asnjë rreckë për të shtruar, komunizmi u drejtohet nga një distancë e parrezikshme; për gjithçka ai bën fajtor sistemin shoqëror; pas dy vjetësh, pas njëzet vjetësh do të ngrihet flamuri i revolucionit dhe atëherë…

Si kështu, pas dy vjetësh, pas njëzet vjetësh? A do të ishit të aftë të aprovoni qetësisht se mund të ekzistojnë dy muaj dimri, akoma dy javë, akoma dy ditë? Borgjezia, që nuk mund, ose nuk do t’u ndihmojë është e huaj për mua, po kaq i huaj është dhe komunizmi, që në vend të ndihmës premton flamurin e revolucionit. Qëllimi i komunizmit është të sundojë dhe jo të shpëtojë, në flamurin e tij është shkruar motoja e pushtetit dhe jo e ndihmës. Mjerimi, papunësia, uria për komunizmin nuk janë turp, as dhimbje e papërballueshme, por grumbullim forcash të errëta, të dala nga skajet e tërbimit. “Për këtë fajtor është sistemi shoqëror”. Jo, fajin e kemi të gjithë ne, mos vallë të gjithë njëlloj ndihmojmë vuajtjet njerëzore, duke mbajtur duart në xhepa, ose duke zgjatur drejt qiellit flamurin e revolucionit.

Varfanjakët nuk përbëjnë një klasë shoqërore. Këta janë njerëz të deklasuar, të dalë nga binarët dhe të paorganizuar, asnjëherë ata nuk mund t’i afrohen fronit, asnjë prej tyre nuk mund ta zërë atë solemnisht. Të uriturit nuk duan të sundojnë, por të ngopen, është indiferent ai që drejton vendin para pamjes së varfërisë; e rëndësishme është, ajo çfarë ndjejmë ne njerëzit. Varfëria nuk është as klasë, as institucion, por është fatkeqësi, kur unë shoh përreth për të kërkuar ndjeshmërinë njerëzore, has në doktrinën e akullt të sundimit klasor.

Unë nuk jam komunist, sepse komunisti nuk e njeh moralin e ndihmës dhe ndjesinë e të vuajturit, prandaj ai propagandon krijimin e një rregulli social, të ndryshëm nga amullia e tmerrshme që krijon varfëria. Në qoftë se ai është dakord të ndihmojë fatkeqin, kjo ndodh vetëm me një kusht në fillim të marrin pushtetin dhe pastaj çështja mund të prekë dhe të varfrin. Fatkeqësisht dhe ky premtim i kushtëzuar për ndihmë, nuk është i garantuar. Të varfrit nuk përbëjnë masën. Mijëra të varfër nuk mund të ndajnë as copën e bukës. I varfri, i urituri, i pafuqishmi kryesisht është i vetmuar. Jeta e tyre ka kuptim vetëm për ta, dhe s’është e lidhur me jetën e të tjerëve. Ky është një rast i veçantë fatkeqësie, ndonëse ngjan si dy pika uji me fatkeqësitë e tjera. Kthejeni shoqërinë përmbys, përsëri të mjerët do të bien në fund ndoshta duke iu shtuar edhe të tjerë.

Unë nuk e ndiej veten aristokrat, por nuk mund të besoj në mundësitë e masës. Ndonjë, mundet seriozisht të besojë, se masat janë të afta për të drejtuar qeverinë, ato mund të jenë vetëm mjete, për arritjen e qëllimit; ato i përdorin edhe si material politik njerëzor, madje më i ashpër e i pamëshirshëm se sa vetë anëtarët e partive kundërshtare. Që të shndërrosh njeriun në material duhet ta përpunosh dhe t’i japësh formë, ti veshësh atij një uniformë prej materiali ose ideje standarde; fatkeqësisht uniformën ideore nuk mund ta qepësh brenda një afati gjysëm vjeçar.

Do t’i respektoja shumë komunistët në qoftë se ata do t’i ishin drejtuar punëtorit duke i thënë ndershmërisht: Prej teje më duhet kjo… kjo… kjo…, por nuk të premtoj asgjë; ti më duhesh mua si një i vetëm, i verbër, si material ashtu siç ke qenë në fabrikë, ti duhet të heshtësh dhe të dëgjosh, siç po bën tani, kur çdo gjë të ketë ndryshuar, ti do të mbetesh po ai; në do të jesh më mirë apo më keq këtë nuk ta garantojmë; rregulli i ri nuk do të jetë për ty as më i çmuar; as më bamirës, por më i drejtë.” Mendoj se shumica e punëtorëve do të mendohej seriozisht pasi të ketë dëgjuar propozimin e bërë, ai do të ishte plotësisht i pranueshëm, madje më i pranueshëm sesa premtimet e bëra deri më sot. Të ushqesh varfanjakun me premtime do të thotë ta vjedhësh atë. Mundet që ai të rrojë më lehtë, kur atij i tregojnë patat e majme në degë, por praktikisht dhe sot, ashtu si njëqind vjet më parë, është më mirë të kesh një vezë sot, sesa një pulë mot. Më mirë zjarr në vatër se sa gjel të kuq mbi strehët e pallateve që janë më të pakët se sa mendojnë njerëzit, që nuk i kanë parë me sytë e ballit, por i kanë parë me sytë e ndërgjegjes klasore; ne me përjashtime të vogla nuk jemi popull i pasur, por në bazë të rregullit kjo hollësi duhet harruar.

Shpesh thonë se i varfri nuk ka ç’humb, por në të vërtetë është e kundërta, në çdo rast i varfri rrezikon më shumë nga të gjithë, në qoftë se ai do të humbte diçka, ajo është krodha e fundit e bukës, me krodhën e bukës nuk mund të eksperimentosh. Asnjë ndryshim shoqëror nuk prek pakicën, por prek shumicën, le të jetë kjo luftë, krizë valutore, apo diçka tjetër, më keq në këtë situatë do të gjenden të varfrit, se varfëria nuk ka përmasa. Më të pashpresët nuk janë të pasurit por të varfrit, provoni të përmbysni botën dhe do ta shihni kë do të përpijë dheu të parin.

Si duhet të veprosh në këtë rast. Personalisht nuk i kushtoj shumë rëndësi fjalës “zhvillim”, mendoj se “nevoja” është e vetmja gjë në botë, që nuk mund të zhvillohet, por vetëm të rritet në mënyrë kaotike. Në asnjë mënyrë çështjen e të varfërve nuk mund ta zgjidhë vendosja e një sistemi të ri shoqëror, në qoftë se ata në përgjithësi duhen ndihmuar, atëherë duhet nisur nga momenti. Është e vërtetë çështja, a disponon shoqëria e sotme mundësi të mjaftueshme morale për të ndihmuar të varfrit; komunistët thonë- “jo”. Ja, këtu ne ndahemi prej tyre. Unë nuk përpiqem të pohoj se në bashkësinë tonë sociale ka mjaft njerëz të pagabueshëm, por në secilin prej anëtarëve të shoqërisë gjenden doza ndershmërie dhe mendoj se pas shumë mendimesh dhe predikimesh mund të flitet për drejtësi të qëndrueshme. Konform doktrinës komuniste konsensusi është plotësisht i parealizueshëm; sigurisht komunizmi e ka tipar mosbesimin ndaj humanizmit të shumicës, por për këtë do të flas më poshtë. Shoqëria jonë nuk u shkatërrua kur u ngritën ndërmarrje në ndihmë të të papunëve, të moshuarve dhe të sëmurëve; nuk mendoj se është bërë mjaft, por, si për ta, si për mua kanë rëndësi, sepse u aplikua mundësia e ndihmës, këto ndërmarrje u ngritën dhe funksionuan realisht pa pritur momentin e lavdishëm, kur në qiell do të shpalosej flamuri i revolucionit. Të besosh se zgjidhja e problemit të varfërisë është detyrë e të sotmes dhe jo e sistemit të ardhshëm shoqëror, do të thotë të jesh antikomunist. Të besosh se copa e bukës, ngrohtësia e zjarrit sot, janë më të rëndësishme se sa revolucioni pas 20 vjetësh do të thotë të zotërosh një temperament me drejtim antikomunist.

                                                            *             *             *

Tipari më i çuditshëm dhe më çnjerëzor i komunizmit, është errësira e pakrahasueshme që ai përhap. Në qoftë se një motoçiklist shtyp një plakë të shurdhët- ky është tregues i kalbëzimit të sistemit; në qoftë se dora e një punëtori dëmtohet nga rota e tornos, atëherë, është borgjezia ajo që e theu atë dorë të gjorë, me një kënaqësi gjakpirëse. Të gjithë ata, që për një arsye a për një tjetër nuk u bënë komunistë janë tmerrësisht të këqinj, zemra e tyre është e ndotur, madje e tharë; në tërë shoqërinë e sotme nuk mund të gjesh asgjë të mirë; gjithçka që ekziston është e pavlerë.

Jerxhi Belker në një nga baladat e tij ka shkruar “në zemrën tënde, thellë në fund, kam gjetur urrejtjen, fukara”. Urrejtja është fjalë e tmerrshme, por për tu habitur kjo gjë nuk është aspak e vërtetë. Thellë në fund të shpirtit të varfanjakut mund të zbulosh edhe hare. Punëtori pranë tornos shpesh bën shaka më shumë se drejtori ose fabrikanti, gurëthyesi në kantier qesh më shumë se sa arkitekti apo pronari; ose në qoftë se dikush në shtëpi këndon, kjo është shërbyesja që lan dyshemenë dhe jo zonja. I ashtuquajturi proletar është më i prirur ndaj të gëzueshmes, deri në perceptimin foshnjor të botës: pesimizmi komunist dhe urrejtja e zezë janë artificiale dhe aspak të pastra. Importimi i errësirës së përjetshme është quajtur “edukim revolucionar i masave” ose “forcim i ndërgjegjes klasore”. Të varfrit, që natyra i ka dhënë fare pak, në këtë mënyrë, i heqin dhe gëlimin primitiv të jetës: kjo është pagesa e parë për llogari të larjes së borxhit për botën e ardhshme të shkëlqyer.

Klima komuniste është jomikpritëse dhe antinjerëzore: për të nuk ekzistojnë temperatura të ndërmjetme midis prushit borgjez dhe zjarrit revolucionar, proletarit nuk i lejohet të zgjedhë qetësisht dhe me kënaqësi se kujt duhet t’i kushtohet. Në botë nuk ekziston dreka dhe darka: ose ushqimi i pështirë i llumit ose lakmia e kapitalistit. Nuk ka dashuri: por korrupsion seksual të sunduesve dhe shumim të pamasë të proletarëve.

Borgjezia thith erën e dekompozimit të vet, ndërsa proletariati, erën e kalbëzimit tuberkular. Unë nuk e di a kanë kuptuar gazetarët dhe shkrimtarët, që pamja e botës është kaq e pakuptimtë, apo gënjejnë me ndërgjegje; për mua është e qartë që njeriu naiv dhe i papërvojë, siç është në përgjithësi proletari, që jeton në botën e përçudnuar. Këtë botë duhet ta shkatërrosh nga themelet. Por meqenëse kjo botë është vetëm një fiksim, do të ishte e domosdoshme të shkatërrohej ky fiksim i kalbur ndofta edhe me rrugën e revolucionit; në këtë mënyrë edhe pse i alarmuar do të merrja pjesë. Sigurisht, në batakun tonë të turpit ka mjaft vuajtje, zotëron fatkeqësia, ndaj ka shumë pak kënaqësi dhe gëzim. Shpresoj se personalisht nuk mundem ta përfytyroj botën në nuanca rozë, por kur bie në kontakt me errësirën e padepërtueshme të komunizmit tragjik, më duhet me zemërim të shqiptoj fjalët e protestës: nuk është e vërtetë, bota më duket krejt ndryshe! Unë kam hasur shumë pak njerëz të cilët nuk do të meritonin qoftë dhe një varfëri të dhënë në këtë bulb shprese shpëtimi. Ka shumë pak njerëz, te të cilët Zoti i arsyeshëm do të derdhte zjarrin dhe squfurin. Në botë ka më shumë mediokritet, se sa të këqia, por ka mjaft simpati dhe besime, respekt dhe vullnet të mirë, që të ndihmojnë, për të mos u larguar pa shpresë nga njerëzimi.

Nuk besoj në përsosjen e njeriut të sotshëm dhe të nesërm; botën nuk do ta kthejë në parajsë as zhvillimi paqësor as revolucioni, madje as zhdukja e plotë e gjinisë njerëzore. Në qoftë se në një farë mënyre do të mund të mblidhnim ato të mira që ndodhen në secilin prej nesh, krijesa mëkatare, besoj se do të mund të krijonim një botë shumë më simpatike se kjo që është sot. Ju mund të thoni se kjo është një filantropi e kalbur, po unë me të vërtetë u përkas atyre idiotëve të cilët e duan njeriun vetëm sepse ai është njeri.

Nuk ka asnjë lloj vështirësie të pohosh, se pylli është i zi; por çdo dru në pyll nuk është krejt i zi, ai njëkohësisht është i zi dhe i gjelbër, sepse kjo është pishë dhe bredh i zakonshëm. Është lehtë të pohosh se shoqëria është e shëmtuar; por përpiquni të gjeni në të njerëz krejtësisht të shëmtuar? Provoni të gjykoni për botën pa thjeshtime banale, atëherë nga principet tuaja nuk do të mbetet as hiri. Premisa e komunizmit është mosnjohja hipokrite e jetës. Në qoftë se dikush thotë se i urren gjermanët, unë, do të këshilloja atë, të jetonte midis tyre dhe më pas do ta pyesja nëse me të vërtetë e urren zonjën gjermane të shtëpisë, a do të kishte dëshirë ai, ta therte shitësin gjerman të ëmbëlsirave, apo të mbyste plakën teutone që shiste shkrepëse. Një nga vetitë më amorale të njerëzimit është prirja ndaj përgjithësimit në vend të gjykimit të realitetit që duhet ta zëvendësoje atë. Nga gazetat komuniste ju, nuk do të mësoni asgjë për botën, përveç asaj, që ajo është një hiç, që nuk i vlen njeriut.

Urrejtja, padija, mosbesimi principal përbëjnë botën shpirtërore të komunizmit; mund të përcaktojmë dhe diagnozën; kemi të bëjmë me një rast patologjik negativizmi. Kur individualizmi shkrihet me masën, atëherë, ai shndërrohet në epidemi, megjithëse kjo nuk do të qe pozitive. Ndaloni qoftë dhe një minutë pranë një lypësi në qoshe të rrugës; vini re cili nga kalimtarët nxjerr nga xhepi një lëmoshë për të; shtatë nga dhjetë janë njerëz që ndodhen në prag të varfërisë; tre të tjerat janë femra. I nisur prej këtyre kushteve, komunisti arrin në përfundimin se borgjezia nuk ka zemër; unë dal me përfundimin tjetër, më të gëzueshëm, se proletariati ka zemër më të gjerë dhe është më i prirur nga ndjeshmëria, dashuria, vetë-sakrifikimi. Komunizmi me urrejtjen e tij dhe tërbimin klasor do ta shndërrojë njeriun në egërsirë; një poshtërim i tillë nuk i shërben të varfrit.

Botës së sotme nuk i duhet urrejtja, por vullneti i mirë, harmonia, bashkëpunimi dhe për më tepër zemërgjerësia dhe klima e mirë morale; unë mendoj se edhe pak dashuri e zemërgjerësi janë të afta të bëjnë çudira. E mbroj botën e sotme, jo sepse është bota e re pasurve, por sepse kjo është bota e të varfërve dhe veç kësaj është bota e atyre që ndodhen midis shtypjes së kapitalit dhe urrejtjes klasore të proletariatit, e atyre të cilët mbajnë dhe ruajnë pjesën më të madhe të vlerave morale të njerëzimit. Unë nuk njoh nga afër me mijëra njerëz të pasur dhe për këtë nuk mund t’i gjykoj ata, por kam gjykuar atë klasë, që quhet borgjeze sepse mua më kanë qortuar për një pesimizëm të kalbur. Prandaj deri në një farë mase unë kam të drejtë të mbroj ata për të cilët më lejohet të mos mbyll sytë për defektet dhe të metat e tyre. Proletariati nuk mund ta zëvendësojë këtë klasë, por ai, deri në një farë mase, mund të shkrihet me të. Kultura proletare nuk ekziston sado mendjemprehta të jenë programet estetike të hartuara prej tyre. Pikërisht, ashtu siç nuk ka kulturë të pastër etnografike, aristokrate dhe religjioze; çdo gjë që mbetet në kulturë është e lidhur me shtresat e mesme të ashtuquajtura inteligjencë. Në qoftë se proletariati do të kërkonte të drejtën të merrte pjesë në zhvillimin e kësaj tradite dhe në qoftë se ai do të shpallte: “Mirë, unë marr përsipër përgjegjësinë për botën e sotme dhe do të drejtoj të gjitha vlerat që disponon ajo” – atëherë ia vlen ta duartrokasësh; por në qoftë se komunizmi të çon përpara qorrazi si një rrangallë e panevojshme, duke prishur çdo gjë që quhet kulturë borgjeze, atëherë më falni, njeriu që nuk ka humbur tërësisht ndjenjën e përgjegjësisë para së gjithash do të fillojë të shtiret dhe në këtë mënyrë do të asgjësohet.

                                                            *             *             *

Kam thënë që varfëria e vërtetë nuk është institucion, por është fatkeqësi. Sado që ju do të përpiqeni të ndryshoni të gjithë rregullat, ju nuk do të mund të pengoni ato, që njeriut i sjell fatkeqësi, sëmundjen, vuajtjen nga uria dhe të ftohtët, nevojën e ndihmës. Çdo gjë që të thoni, lufta me fatkeqësitë, është borxh moral dhe jo social. Gjuha e komunizmit është e pamëshirshme, ajo nuk i pranon vlerat e tilla si ndjeshmërinë, shpirtmirësinë, ndihmën dhe solidaritetin njerëzor, ajo e vendosur pohon se për të nuk është karakteristikë sentimentalizmi. Për mua kjo është edhe më e keqe sepse unë jam sentimental, si çdo shërbyese, si çdo budalla, si çdo njeri i rregullt, vetëm huliganët dhe demagogët nuk janë sentimentalë. Pa arsye sentimentale, ti nuk mund ti japësh të afërmit asnjë gotë ujë; shkaqet racionale nuk të shtyjnë ty, për të ndihmuar njeriun e rrëzuar sepse, ai ka rrëshqitur.

                                                            *             *             *

Së fundi është problemi i dhunës. Unë nuk jam plakushja që fillon të bëjë kryqin kur dëgjon fjalën “dhunë”; duhet të pranoj se me dëshirë do të godisja njeriun i cili flet gjepura, ose gënjen; por kjo nuk ndodh sepse unë nuk kam forca, ose jam mjaft i dobët për t’u mbrojtur. Siç e shihni, unë s’jam sherret, por në qoftë se borgjezi shpall se do të varë proletarët, unë menjëherë do të vrapoja në ndihmë të atij që do të varej. Njeriu i rregullt nuk mund të mbështesë ata që kërcënojnë, që thërrasin për pushkatime dhe varje, që ndajnë shoqërinë njerëzore në dy grupe, në grupin e përkrahësve të transformimeve sociale dhe të atyre që prishin ligjet e zakonshme të moralit.

Mua më quajnë “relativist”, mbi mua siç duket, bie pesha e rëndë e fajit intelektual: unë përpiqem ti kuptoj të gjitha, gërmoj në të gjitha shkencat dhe literaturat deri tek përrallëzat e negërve dhe me një farë gëzimi mistik zbuloj se duke pasur një grimë durimi mund të gjejmë mirëkuptim me të gjithë njerëzit, pavarësisht nga ngjyra e lëkurës dhe besimi. Siç duket, ekziston një logjikë e përgjithshme njerëzore si dashuria, humori, optimizmi dhe dëshira për të ngrënë me shije, si dhe shumë e shumë sende të tjera pa të cilat, nuk mund të ekzistosh. Dhe ja, nganjëherë unë tmerrohem ngaqë nuk mund t’i kuptoj komunistët; unë i ndjej idealet e komunizmit, por nuk mund të kuptoj metodat e tyre. Nganjëherë më duket sikur ata flasin në gjuhë të huaj të pakuptueshme për mua, ndërsa mendimi i tyre u nënshtrohet ligjeve të tjera. Në qoftë se një popull beson, se njerëzit në një farë mënyre duhet të durojnë njëri-tjetrin, ndërsa tjetri mendon se ata duhet të hanë shoku shokun, kjo, natyrisht përbën një ndryshim esencial, por aspak parimor; por ja, në qoftë se komunistët mendojnë se në disa rrethana, duhet të varen dhe të pushkatohen njerëzit, kjo nuk është një çështje më serioze se sa të shtypësh çimkat, këtë unë nuk mund ta kuptoj aspak edhe sikur të ma shpjegojnë në gjuhën time. Mua më krijohet një përshtypje e tmerrshme e kaosit, dhe unë kam frikë se ne asnjëherë nuk do të biem dakord. Unë nuk e kam humbur besimin, ekzistojnë mendime morale dhe racionale përmes të cilave njeriu duhet të njohë njeriun. Metoda e komunizmit është tentativa e përgjithshme për të krijuar keqkuptime ndërkombëtare. Kjo është tendenca për ta ndarë njerëzimin në pjesë të veçanta që nuk i lidh asgjë dhe që s’e kuptojnë njëra tjetrën. Ajo që është e mirë për njërën anë, nuk mund të jetë e mirë për anën tjetër, pikërisht sikur njerëzit e të dy anëve nuk janë të barabartë në kuptimin fizik e moral.

Po më lëshoni mua, komunistin më fanatik. Në qoftë se nuk më zhduk në vend do të kem shpresë të diskutoj me të shumë çështje, sigurisht jo nga ato që kanë të bëjnë me komunizmin. Komunizmi në parim nuk pranon të diskutojë dhe të aprovojë ata që mendojnë ndryshe për ato gjëra që nuk i përkasin komunizmit; provoni të flisni me komunistët për funksionet e shpretkës; ata aty për aty do tu sqarojnë se kjo është shkencë borgjeze, pikërisht siç është dhe poezia borgjeze, romantika borgjeze, humanizmi borgjez etj. Forcën e bindjeve e për çdo vogëlsi ju do ta gjeni te komunistët në mënyrë mbinjerëzore, por arsyetimet e tyre janë kaq bindëse aq sa ata nuk e përqendrojnë vëmendjen tek mohimi. Mundet që këto nuk janë aspak bindje, por vetëm përshkrime rituale dhe së fundi, thjeshtë mjeshtëri.

Mua me të vërtetë më vjen keq për këta proletarë të cilët janë ndarë hermetikisht nga bota e civilizuar dhe këta j’ua kompensojnë me perspektivën joshëse të revolucionit të ardhshëm. Komunizmi midis tyre, ka vendosur një kordon, jeni pikërisht ju, intelektualët komunistë, që qëndroni ndërmjet kësaj barriere të ngjyrosur dhe të gjitha vlerave kulturore që janë përgatitur për ta dhe për të tjerët që do të vijnë më pas. Por ende ekziston shpresa për botën e kaltër dhe në qoftë se midis jush nuk ka vend për të atëherë, ajo do të fluturojë mbi kokat tuaja duke zbritur drejt e nga qielli.

Unë ndiej lehtësi që munda të them diçka, por kjo nuk është e gjitha. Mua më duket sikur u rrëfeva, unë nuk i përkas asnjë partie, diskutimi im për komunizmin është çështje bindjesh, çështje e ndërgjegjes time.

*Përktheu: RUDINA XHUVANI

Burimi/politiko.alBurimi/

Miho Gjini – Në 100 vjetorin e lindjes së aktorit tragjikë të komedisë

No Comments Argëtim Histori

Kujtime:
VIKTOR GJOKA
Po.Ai ishte komik në skenë dhe tragjikë në jetë! Që pa edhe lavdinë nga e qeshura, prej artit të tij virtuoz, po edhe zgripin e hidhur të vdekjes. Kishte lindur pikërisht 100 vite më parë,-nëse duhet t’i besojmë “Wikipedias”,-më 4 korrik të vitit 1922 në Tepelenë dhe largohet nga jeta në Romë, 15 vite të shkuara, thuajse i harruar e i mallkuar, sepse dashuroi një vazë të re, që përgjëroheshin për njëri-tjetrin e bëri po atë gjest që kanë bërë edhe shumë të tjerë njerëz të kësaj bote, duke përfshirë edhe kryeministra e perandorë shtetesh të ndryshme: e morri për grua!…
Virtuoziteti artistikë
Aktori Viktor Gjoka, në skenën e Teatrit Popullor ka qenë një nga figurat më interesante të komedisë, tepër i veçantë, me një fizionomi individuale gati të papërsëritshme. Erdhi në këtë teatër nga grupet amatore, konkuroi dhe fitoi menjëherë të drejtën e ngjitjes në skenë. Qysh në rolet e tij të para u shqua për gjallëri dhe siguri skenike, si edhe për sensin humoristik e satirik të interpretimit. Regjisori veteran Sokrat Mio, i sapokthyer nga Franca, duke vënë në skenë komedinë “Revizori” të Gogolit (premiera e së cilës u dha më 25 janar 1947), i dha Viktorit rolin e policit Zvistunov, që qëndronte gjithmonë pranë prefektit (Mihal Popit). Ky debutim, gati episodik, i shërbeu atij si një shkollë e vërtetë aktrimi. Të interpretoje atëherë përkrah Mihal Popit, për çdo aktor ishte një përfitim i madh, jo vetëm se ai kishte 30 vjet përvojë skenike, por se zotëronte, mbi të gjitha, një talent e komicitet të jashtëzakonshëm, për të cilin shkruanin me veneracion edhe gazetat italiane…
“Isha fare i ri, – më rrëfente Viktor Gjoka, gjatë kohës që unë shkruaja monografinë për Mihal Popin, – dhe, në njerën nga shfaqjet (si ordinancë që isha) bëra dy gabime. Që të dyja gabimet m’i fshehu me shumë sukses Mihali, i cili e zotëronte skenën me forcë sugjestionuese, duke korrigjuar shpesh edhe ndonjë “fiasko” që bënim ne”. Fillimisht Viktor Gjoka luante në skenë vetveten, ashtu siç ishte në jetë, i zhdërvjellët dhe hokatar. “Frika skenike” nuk ekzistonte për të. Duke punuar me regjisorin rus Kriçko, në dramën e Sofronovit “Karakter i Moskovit”, Viktori nisi të kërkojë për personazhin detaje të veçanta, sado “të vogëla” që të ishin. Kjo shfaqje, që u dha në dhjetor të vitit 1949, si edhe “Nderi i familjes”, që u realizua në vitin 1953, patën për të një vlerë të madhe, ngaqë kishte si partnerë aktorë kalibri, siç qenë Naim Frashëri, Kadri Roshi, Pjetër Gjoka e Drita Pelingu.
U krijua tanimë bindja e padiskutueshme që Viktor Gjoka ishte një talent i lindur në fushën e komedisë, që mund të përballej me sukses edhe me figura të mëdha. Kështu, në rivënien në skenë të komedisë “Revizori” të Gogolit prej regjisorit Andrea Malo, atij iu besua roli i Hlestakovit. Viktor Gjoka hyri në lëkurën e këtij batakçiu të përsosur, që i pillte guverna e kalbur ruse, i cili ka kurajon të përpiqet të triumfojë mbi këdo, bile edhe kundër një kryebatakçiu, si Prefekti Gorodniç. Me një lojë brilante, plot vitalitet skenik, ai u gjend këtu çuditërisht i barabartë me Mihal Popin, korifeun e skenës shqiptare, i cili, siç pohon vetë më poshtë, kishte një forcë të madhe gravitacioni. “Kur më kanosej prefekti i Mihalit, – rrëfen Viktori, – unë bëhesha sa një grusht. Vërtetësia e tij, forca interpretuese, bënte që të shtangesha e të shndërrohesha befas në një Hlestakov të vërtetë…”. Talenti i këtij aktori të komedisë, që se përmbante dot skena për vitalitetin që kishte, po edhe për komicitetin e natyrshëm, i bëri përshtypje edhe regjisorit -pedagog Kujtim Spahivogli, i cili e angazhon menjëherë në vënien në skenë të komedisë së Shekspirit “Gratë gazmore të Uindstorit” për të interpretuar rrishtazi përbri Mihal Popit. Të njëjtën gjë do të bënte Spahivogli edhe kur vuri në skenë komedinë e Karaxhales “Një letër e humbur”, ku Viktori “i qante” edhe “rolet e vogëla”, me nje interpretim brilant e tipizues.
Pas këtij suksesi të padiskutueshëm, Viktor Gjokës iu dha e drejta për të studiuar në një shkollë teatrale të ish Bashkimit Sovjetik. Studioi në kryeqytetin Baku të Azerbaxhanit, nga ku do të kthehej pas dy vjetësh, si pasojë e prishjes së marrëdhënieve me vendin e sovjetëve. Që së bashku me Petro Kostën nga Gjirokastra, të cilin e sollën në kursin tonë, në vitin e tretë të aktrimit, duke na “shkrirë së qeshuri!” edhe me disë fjalë turçe që kishin mësuar aty. Por, ndërsa Petroja do të vazhdonte studimet e larta të aktrimit me ne, Viktor Gjoka e kishte vendin e tij “vakant” në Teatrin Popullor, ku e priste një repertor akoma edhe më i suksesshëm: “Karnavalet e Korçës” në vitin 1964 dhe “Fytyra e dytë” më 1968. Këto dy shfaqje e lartësojnë emrin e Viktor Gjokës në pozicionin e të barabartëve… Se, Nikollaq Jorganxhiu, tek “Karnavalet e Korçës”(e shkruar nga Spiro Çomora dhe e vën në skenë nga Pandi Stillu), tregoi që Gjoka ishte një aktor karakteresh, i aftë të “pikturojë” portrete të përsosura artistike. Tregëtari cingun i Viktor Gjokës, i veshur aq bukur me koloritin korçar, me atë sjelljen provinciale e me atë gojëtari prej mburraveci, do të rrëfejë së fundi cakun degradues të parasë, si qëllim në vetvete dhe atë tatëpjetë të borgjezisë së vogël të provincës, të rrethuar nga injoranca e asaj kohe. Mjaftonte ai “detaj i parasë” që ai i rrëfente Olimbisë me gishtrinjtë e mbledhur, se sa vlente në atë tipizim figure aq organike, si e marrë direkte nga dyqanet Korçare të atyre viteve….
Në një plan tjetër e interpreton Viktor Gjoka personazhin simpatik të Dritëro Agollit, xha Halilin, tek drama -satirë “Fytyra e dytë”, duke na dhënë si në pëllëmbë të dorës fshatarin e zgjuar e babaxhan, që “s’ia ha qeni shkopin”. Ai është në skenë “tëpkë” (siç shprehen korçarët) njeriu i mirë i fshatit, qejfliu i trapezit, dollibashi i palodhur i “betejës me gotat e rakisë”, shpotitës e inatçi njëherësh, tërë vrulle kur e do puna dhe fare i qetë kur e “peshon muhabetin”. Ky Halil i Viktor Gjokës mbeti si një “perlë” në gjerdanin e interpretimeve virtuoze të aktorëve shqiptarë.Po ashtu, edhe si një DEVOLLI (këmbë e krrye) prej atyre brigjeve, që Dritëroi e ka futur edhe në poemën e tij, me një “trastë leshi nënë gunë, për t’ia sjellë Lidhjes së Shkrimtarëve!”….
Çdo aktor në bote ka kryerolin e tij, me të cilin mundet dhe të mburet, ashtu sikundër e ka këtë të drejtë legjitime kushdo shkrimtar, kompozitor, piktor, skulptor e arkitekt, ndërsa Viktor Gjoka, la pas vetes tre “margaritarë”: Hlestakovin, Jorganxhiun dhe xha Halilin. Me këtë pasuri, çdokush do të largohej i lumtur nga skena dhe nga jeta!..Se qenë si shembëlltyra studimi për artistët e rinjë që bënin shkollë e nuk e kishin këtë fat, lartësim modelesh interpretuese,-krejtë të pangjara me njëra-tjetrën dhe si “qëndisje”mjeshtërore të figurave artistike skenike, me “vis comika”,-nga ku e qeshura vinte si një burim katarakti malor, prej një aktori të pashkollë, që kishte si shkollë vetvehten…Një fenomen i papërsëritshëm!Triumf i vet-vehtes në gjininë më të vështirë të ateve.”Qeshja është kënga e triumfit,-thotë Marsel Panjoll,-Ajo e shprehë zbulimin e befasishëm të supermacionit momental të qeshësit ndaj personit me të cilin qeshet”. A thua se kishte tipizuar kështu dy epoka të shoqërisë shqiptare, të së kaluarës , si edhe njerën prej epokave të rusisë cariste, po aq të denja sa ti vendosje në Luvër, si skulptura universale e të papërsëritëshme…Por, të mos harrojmë që, ky artist gjenial, jetonte e krijonte në një realitet absurd.Dhe,të dy ata “Azerbaxhanasit” që u kthyen prej andeja me ca “copëra fjalësh turqisht e rusisht” do të kishin në jetë një “FAT TRAGJIK”që të dy: Petroja do të zhdukej nga Gjirokastra , pa “nam e nishan”, ndërsa Viktori do të merrte rrokullimën ndaj honeve të asgjësë…..
Në “Greminën e Dashurisë”
Isha dy herë njëfarë “dëshmitari okular” i këtij “romani të verdhë”: Fillimisht si lexues, me faqet e një “letërsie të ndaluar”, që u shkrua edhe në dokumentat e mia “të zeza”, që do më trëmbte edhe kur e gjeta autorin e këtij romani, Mustafa Greblleshin, pasi dola nga “dyert e burgut”, kur u ndodha edhe përballë tij, në Komunalen e Tiranës, si një person”po aq i rezikshëm” , sa edhe atëhere kur ra nëpër “kampet” e diktaturës, po edhe , përsëdyti, kur ra në të njëjtën “Greminë Dashurie” edhe Viktor Gjoka! I akuzuar në Teatrin e vet , ku shkëlqeu si një “meteor i vetmuar” dhe i ndritshëm, si një “Prishës i moralit komunist” , kur shumëkush prej tyre e bënin këtë fshehtazi e pa u “hyrë gjë në këmbë”.Ndërsa Viktor Gjoka, në rrethanat e veta familjare, gjeti dashurinë reciproke, tek një vajzë e re me emrin Elena , rreth së cilës u “krijua, një thashemnajë” shumë e madhe, e Partia në teatër gjeti “terren” për ta “qërruar prishësin e moralit”, si të qe mpleksur me “Elenën e Trojës”, që, për koincidencë atëhere shfaqej në kinematë e Kryeqytetit. Duke e përplasur artistin e madh të komedisë së asaj kohe, në fshatin e Bërzhitës, në një ndëshkim, pa afat e pa ndonjë letër shoqëruese, sikundër qe vepruar ndërkohë dhe me Kujtim Spahivoglin e më ndonjë tjetër, si puna ime! Për të nisur kështu, edhe Viktor Gjoka, si “personazh i kohës”aktin e parë të një tragjedie pa akte,si një kalvar që kishte nevojë edhe për “viktima” nga skena e artit, sikur qe vepruar edhe me ata të ushtrisë, të ekonomisë, të naftës, pa nguruar edhe me ata që kishte përreth tij “Udhëheqësi i Ndritur”!
Qenë vitet 80 të shekullit të kaluar, kur akoma “kërrcisnin dhëmbët” e diktarurës më të egër që ka parë bota. Viktor Gjokës i kthyen krahët të gjithë miqtë që kishte e, sa herë që shkelte fshehtazi në Tiranë me Elenën e tij për dore, nëpër muzg e shi, vinin të hidhnin nga një sy nga ai “oborr i lumtur” i rinisë së tij artistike,-të artë,- kur ëndëronte edhe të mbronte diplomëm e regjizorit me dramën e Shilerit “Luiza Miler”, që shtjellonte temën universale të dashurisë dhe urrejtjes! Dhe aty, nën dëgët e dëndura të një pishe, askush nuk ia shihte lotët, përveç Elenës së tij, që nuk e la kurrë ta krryente vetëm ndëshkimin absurd, që në atë teater kërcënonte edhe artistë të tjerë, nga ata që mbanin mbi supet e tyre edhe “trarët Teatrit”, sikundër ishin edhe Naim Frashëri, Kadri Roshi, Sandër Prosi e Ilia Shyti. Kjo vajzë kurajoze, doli mbi thashemnajën, për hirë të dashurisë, edhe pse qe e kërcënuar edhe ajo nga krahu tjetër, si e bija e emigrantit Bullgar, sportistit Mihal Cere, i persekutuar edhe ai nga diktatura e E. Hoxhës, duke e sfiduar me guxim atë kohë të errët. E pashembëllt ndër shoqet e veta, në mbrojtje edhe të bashkëshortit të saj artist, tek e nëpërkëmbnin ca injorantë në Bërzhitë e ca të tjerë që venin aty për të parë sesi “kishte reflektuar” Viktor Gjoka që, sipas tyre: “bënte komedi me shtetin”! Mandejë , një personi të tillë, Viktori kishte marrë edhe guximin ta quante “qen bir qeni” nga që e provokonte pa rreshtur! Apo kur e kthyen në Tiranë, e aparatçiku e qërtoi artistin , me prishje buzësh se “e kishte bërë si lopa që e derdhi me shkelm kovën me qumështin e vet”, për të marrë pej tij, jo më me pak ironi, përgjigjen se: “grua desha e grua morra, një të vetme, e jo si Babë Myslimi që në shtëpinë e vetë mba 3-4 të tilla, sipas tradtës së vjetër, po që i mba edhe tani…” Zyrtari përball tij kishte shtangur i tërri, pa e marrë akoma edhe atë “shtojcë”që deshi të shtonte “i pandehuri i komedisë” se “nuk mund të delte pazarit e as në mbledhjen e kolektivit të teatrit e të thoshte se “nuk ke ç’bënë tjetër , kur nuk egziston më ajo dashuri e mirëkuptim që e “mba në këmbë familjen!”” Aq kohë duhej, që aparatçiku të bëlbëzonte e pasaj t’i kthehej e t’i thonte artistit nëpër dhëmb:”Si merr guximin!?Përse, si Baba je ti , ore!??”, duke e lënë artistin “kryengritës” rrugëve të Tiranës pa punë fare, edhe pa bukën e gojës, duke i ulur dinjitetin njerëzor gjer në atë shkallë, sa ai të kërkonte një korre buke të hedhur nëpër kazanet e plehrave të rrugës..O ZOT I MADH! Aq sa, dikush e kishte vën re këtë mjerim të tmerrshëm të aktit të dytë të tragjedisë së Gjokajve dhe e kishin emëruar Elenën,-më në fund,-si shitëse buke në një dyqan të periferisë, pa rrën shumë në sy të njerëzisë..
Gjer në katrahurën e 97-ës, kur i “vunë flakën”krejt Shqipërisë dhe çifti Gjoka ikën në drejtim të Italisë për ta filluar jetën nga e para, në aktin e tretë të kësaj tragjedie, kur në jetën e tyre do të shfaqet edhe një personazh tjetër: Kontesha Romane, me fisnikërin e racës së vet aristokrate, duke i siguruar dyshes shqiptare, që asaj i përgjasonte me Romeo e Juljetën e Veronës, si punë, edhe shtëpi, për të patur edhe ata një “fund lumturie”, jo si në tragjedinë e Shekspirit, kur helmi i “përgjumjes”, nuk do të vepronte më mbi vdekjen e tyre!…..Gjithsesi Viktori do të jetonte edhe disa vite të lumtura pranë Juljetës së tij, do të krijonte edhe Shoqatën Teatrore “Dea”, do të realizonte dhe filmin “Tirana në Europë”, duke interpretuar edhe në disa filma artistik “të rradhës”, por do të ishte tërrësisht “i vrarë” në ëndrrat e tij. E Artisti i Madh i komedisë Shqiptare do të mbaronte në Romë, ku do të kishte pranë vetes , gjer në frrymën e fundit po atë Elenë që Ai e deshi me gjithë shpirt, duke e ditur se do të humbiste edhe Artin e tij të mrekullueshm që i dha edhe “kurorën me dafina”…Po ja që, Dashuria doli mbi gjithëçka të shenjtë, që e udhëheq njeriun edhe më përpara dhimbjeve, tragji-komedive e greminave që kurdisë jeta…Po vallë, a do ketë , ditën e nesërme, ndonjë ndijesi faji a dashurie për këtë ARTIST TË MADH, makari edhe ndonjë kurorë, prej atyre që e deshën atë, njerin prej viktimave të këtij teatri,-rrafshuar e mbetur gërmadhë, ca më përpara se të iknin , njeripastjetrit edhe korifejt e tij, tek papritur na kanë rrëshqitur nëpër këmbë edhe 100 vite qysh kur Ai errdhi në këtë “jetë filmash”?!
Athinë, më 3 korrik 2022

Mund të jetë një imazh i 1 person dhe teksti
Mund të jetë një imazh i 2 persona
Mund të jetë një imazh i 1 person

Burimi/Facebook

Identiteti dardan është nyja kryesore e identitetit shqiptar

No Comments Argëtim Histori

Shkruan: Teuta Reka
Virgjili thotë për ILIUM-in: “O Patria, o diuom domus Ilium dhe Incluta bello moenia Dardanidum” që do të thotë: “O atdhe, o ILIUM, derë e perëndive; o ti shtabi i shquar dardan me famë botërore.”
Cikli ilir i Ilionit ishte aq i fuqishëm saqë grekët e ndryshuan edhe emrin e tyre në “Helenët”. Grekët jo vetëm përvetësuan mitet ilire, por edhe shkrimin ilir. Në mënyrë të ngjashme, semitët pushtuan sumerët dhe përvetësuan kultet sumeriane dhe shkrimin e tyre kuneiform.
Troja si lokalitet (si vend) njihej me emrin Ilion (ylli ynë) ndër njerëzit që e banonin. Identiteti dardan është nyja kryesore e identitetit shqiptar. Ilirët dhe trakët përfaqësohen më së miri nga dardanët. Dardanët, së bashku me iliro-trakët në tërësi, njihen si vazhdimësi e drejtpërdrejtë e pellazgëve të lashtë.
Troja quhej Ilios, burimet hitite i referohen Wilus-it, i cili ka të njëjtën rrënjë me Ilios. Në kronikat e betejës së Kadeshit, Ramsesi II renditi Dardanët në mesin e aleatëve të hititëve. 1274 para Krishtit Një traktat paqeje u nënshkrua midis mbretit Hattusili të Hititëve dhe Ramses II të Egjiptit. Një marrëveshje e dokumentuar daton në 1280 para Krishtit. Chr.
Dardanët njihen në lashtësi si lidhja ndërmjet ilirëve dhe trakëve, të cilët ishin të gjithë identikë me ilirët, vetëm me dallime dialektore. Edhe sot gjuha shqipe njihet si degë e drejtpërdrejtë e iliro-trakishtes. Ilirishtja priret drejt perëndimit (Kentum), ndërsa trakishtja priret drejt lindjes (Satem) dhe ndarja e saktë e gjuhëve Centum dhe Satem ndodh pikërisht midis iliro-thrakëve. Prandaj, gjuhëtarët përballen me dilemën nëse shqipja ka karakter më perëndimor apo lindor, pasi shqipja përmban të dyja elementet e Kentum dhe Satem. Prandaj përmendet edhe si iliro-trake dhe si gjuhë nyje ose si lidhje për të gjitha gjuhët e mëvonshme indo-evropiane dhe njihet zyrtarisht edhe si dega më e vjetër e të gjitha gjuhëve indo-evropiane.
Nga nipi i Dardanit, Tros, njerëzve iu dha emri shtesë Trojans dhe rajonit emri shtesë Troad. Djali i Trosit, Ilus, themeloi më pas një qytet tjetër në fushë të quajtur Ilion, qyteti që tani zakonisht quhet Troja, dhe mbretëria u nda midis Iliumit dhe Dardanisë.
Dardania është përcaktuar edhe si “një rreth i ngushticës që shtrihet në Hellespont në jugperëndim të Abidos dhe ngjitur me territorin e Iliumit”. Popullsia e saj (Dardani) shfaqet në Luftën e Trojës nën Eneas. Dardania do të thotë: E dare ne dy ane = në dy Dardania ndodhet gjeografikisht si në një pjesë të Ilirisë ashtu edhe në një pjesë të Thrakisë.
Elektra ishte nëna e Dardanos (themeluesit të parë të Perandorisë Dardane, më vonë të Trojës) dhe Iasionit. Thuhet se ajo ua ka sjellë palladiumin banorëve të Ilionit.
📂 Wilhelm Vollmer: Fjalor i plotë i mitologjisë së të gjitha kombeve: një përmbledhje e përmbledhur e asaj që ia vlen të dihet nga përrallat dhe mësimet e perëndive të të gjithë popujve të botës së vjetër dhe të re | Shtutgart: Hoffmann’sche Verlags-Buchhandlung, 1836
📂 Trojanët në Arkeologjinë, Mitin dhe Identitetin Epirot në Shqipërinë e Ndërluftës – Oliver Gilkes

  • 📂 krh. “Aeaeaeque insula Curcae.” Aen. III, 386.
  • 📂 E. Kornemann, Antikiteti, VII, 109.
  • 📂 Ernst F. Weidner, Studime Orientalistike Fritz Hommel, 1, Leipzig, 1917, 192-193
    Teuta Reshat Reka

Burimi/Facebook/Fahri Xh Xhara

2002-28 Qershor-2022

No Comments Argëtim Histori

Sot 20 vite nga dita kur Familja Mbretërore kthehej përfundimisht në atdhe.
Nga Kryetar i PLL
Shpëtim AXHAMI.
Përgjetë Luftës së Dytë Botërore legalistët nëpërmjet Organizatēs Kombëtare Lëvizja e Legalitetit si formacion politik ushtarak luftuan dhe kërkonin që pas kësaj lufte forma e regjimit të vendosej me vullnet të popullit duke kërkuar vazhdimësinë e Mbretërisë Zogiste Shqiptare.
Të frikësuar nga kjo dhe faktit se kush ishte dhe çfarë përfaqësonte për shqiptarët Mbreti Zog I dhe Familja Mbretëror, , PKSH që tashmë luftën çlirimtare e kishtë kthyer në luftë civile për pushtet, sygjeruar dhe instruktuar nga të dërguarit e PKJ, i duhej të merrte masa për ta penguar një gjë të tillë.
Për këtë u thirr Kongresi i Përmetit i cili në një prej vendimeve antishqiptare të tij i ndalonte kthimin në atdhe Mbretit Zog dhe Familjes Mbretërore.
Me vendosjen e regjimit diktatorial komunist në Shqipëri nga viti 1944 Familja Mbretërore u detyrua ta kaloj jetën e saj në egzil duke lëvizur mundimshëm në shtete të ndryshme.
Pas viteve ‘90 edhe pse kishin kaluar rreth 10-vitë nga vendosja e pluralizmit në Shqipëri, akoma Familja Mbretërore nuk ishte kthyer në atdhe.
Kjo, sepse na paska qenë në fuqi akoma vendimi absurd i turpshëm e antishqiptar, i cilësuar më sipër, ai i Kongresit të Përmetit.
Këto absurditete kishin vetëm një emër;
Frikë e klasës politike të asaj kohe për mbështetjen që do kishte Mbreti Leka I dhe Familja Mbretërore në popull duke i dhënë një profil tjetër skenës politike shqiptare.
Situata politike, ekonomike e sociale sot do të ishin ndryshe.
Kjo u duk në Nëntorin e vitit 1993 ku me mbërritjen e Mbretit Leka I në atdhe, për herë të parë që nga viti 1939, mijra shqiptarë vërshuan në mbështetje të Tij e për të e takuar atë.
Të alarmuar dhe frikësuar nga ky interesim i madh, funksionarë të lartë të SHIK-ut dhe Policisë së Shtetit, kuptohet të urdhëruar, kërkojnë kthimin në Rinas dhe largimin e Mbretit nga Shqipëria, gjoja për shkak të “problemeve me dokumentat”
Në vitin 1997 Mbreti Leka erdhi përsëri në Shqipëri ku udhëhoqi fushatën model të referendumit për ndryshim të formës së regjimit.
Edhe pse në kushtet e gjendjes së jashtëzakonshme, ndryshe nga çdo politikan tjetër, Ai lëvizi i mirëpritur në katër anët e vendit duke mbjellë shpresë e siguri për të ardhmen.
Ky referendum u fitua, rezultati dihet dhe sot pranohet nga të gjithë, por klasa politike bashkëpunuese dhe përfituese mes veti nuk mund ta pranonin një gjë të tillë, sepse për ta vendosja e kësaj forme qeverisjeje do të ishte një pengesë e madhe kundër çdo abuzimi te tyre.
U sajua i ashtëquajturi tendencë për “grusht shteti” e Mbreti Leka I do të largohet përsëri nga vendi i vet, kështu ju interesonte…
Ishte viti 1998 kur kryetarët e të gjitha partive opozitare në atë kohë, parlamentare dhe joparlamentare, për të i dhënë fund sajesës së mësipërme, deklarojnë dhe firmosin një dokument ku ndër të tjera thuhej.
…i bëjmë thirrje Mbretit Leka I për t’u kthyer në atdhe…
Pas kësaj, me nismën e grupit parlamentar të PLL në vitit 2002 dhe me ndikimin e faktorëve të tjerë u bë e mundur arritja e një marrëveshje politike ku kryetarët e të gjithë grupeve parlamentare të Kuvendit të Shqipërisë firmosën një deklaratë, në të cilën shkruhej;
“Duke respektuar Familjen Mbretërore Shqiptare, jemi të bindur se respektojmë themelimin e shtetit modern shqiptar nga Mbreti Zog I. Me kthimin e Familjes Mbretërore në atdhe, merr fund një padrejtësi e shkaktuar nga pushtimi fashist dhe diktatura komuniste”.
Deklarata e firmosur në këtë kohë nga 74 deputet ishte gjithpërfshirëse sepse deputetët që e kishin firmosur atë i përkisnin grupeve të ndryshme parlamentare, Familjes Mbretërore po i kthehej borxhi dhe e drejta e nëpërkëmbur deri tani.
Në këtë deklaratë firmosur nga deputetët thuhej.
“Ne deputetët e Kuvendit të Shqipërisë, të mbështetur në vlerësimin që kemi për historinë e Shtetit Shqiptar dhe vazhdimësinë e tij juridike, si dhe në zhvillimet e sotme demokratike, paraqesim kërkesën tonë që Nëna Mbretëreshë Geraldinë dhe Familja Mbretërore Shqiptare të vijnë e të jetojnë përgjithmonë në Shqipëri”.
Kjo me patjetër ishte një arritje edhe pse e vonuar.
Lajmi u hap në të katër anët dhe çdo shqiptarë, kuptohet kryesisht zogistët-legalistë, mezi po e prisnin këtë ditë.
Më 28 qershor 2002 me mijëra legalistë dhe qytetarë të ndryshëm nga të gjitha trojet shqiptare kishin pushtuar Tiranën dhe rrugët e Rinasit për të pritur Mbretin e tyre dhe Familjen Mbretërore.
Në atmosferën festive mes flamujve kombëtar, veshjeve kombëtare valleve dhe këngëve, kujtdo minuti i dukej muaj dhe vapa e kohës asnjërit nuk i bënte përshtypje në pritje të Mbretit të tyre.
Malet e bukura hijerëndë të Shqipërisë përuledhin në këtë pritje madhështore dhe fushat kishin shtruar tapetin e mirëseardhjes.
Me datë 28 Qershor 2022 ora 11.15 në Rinas ulet avioni që transportonte Familjen Mbretërore nga aeroporti i Johanesburgut për në Tiranë.
Për momentin një qetësi pothuajse e dirigjuar, dukej se shqiptarët kërkonin falje për atë që padrejtësisht regjimi komunist i kishte shkaktuar Familjes Mbretërore.
Familjen Mbretërore Shqiptare e përbërë nga: Nëna Mbretëreshë Geraldinë, Mbreti Leka I, Mbretëresha Suzan, Princi trashëgimtar i kurorës Leka II tashmë kishin shkelur në tokën e tyre.
Mbreti Leka për mediat e shumta do të shprehej;
“Dua të falënderoj popullin shqiptar, shtetin shqiptar që na dha këtë rast me u kthye në atdheun tonë”.
Karvani i gjatë i makinave kishte marrë rrugën drejt Tiranës ku pas 63 vitesh në mërgimi po kthente Familjen Mbretërore përfundimisht në atdheun e vet.
Sot Familja Mbretërore e vendosur pranë Oborrit Mbretëror në Tiranë, me dinjitet po luan një rol të rëndësishëm e të gjithanshëm në shërbim të kombit dhe atdheut.
Princi LEKA II, si trashigimtarë i Fronit Mbretëror, me një sistem qeverisës Mbretëri Kushtetuese që duhet te vandoset sa më shpejt, mbetet për ne dhe gjithë shqiptarët si shpresë e vetme e zhvillimit dhe e Bashkimit Kombëtar.
Sot në 20 vjetorin e kësaj dite të shënuar, i urojmë Familjes Mbretërore, bekimet më të mira të Zotit, si dritëshprese për shqiptarët.
Prandaj më tepër se kurrë në këtë situatë të trazuar ku gjendet kombi ynë ne duhet ta kemi obligim të madh bashkimin me njëri-tjetrin, për të mundësuar pas 83 vitesh, ndryshimin e rendit kushtetues në Shqipëri.
“ATDHEU MBI TË GJITHA” 🇦🇱
Mbreti ZOG I
“PAQE BASHKIM VLLEZËRIM”🇦🇱
Mbreti LEKA I.
Tiranë më, 28 Qershor 2022.

Burimi/Facebook

Gjama e burrave dhe vaji i grave në Malësi

No Comments Argëtim Histori

Gjama e burrave, është një traditë që është përdorur nga burrat shqiptarë – malësorë vetëm për burrat e vdekur. Ky ritual mortor në trevën e Malësisë së Mbishkodrës është aq i vjetër sa edhe në malësitë –krahinat tjera veriore shqiptare në Shqipëri, në Kosovë, në Labëri dhe në arbërorë të Greqisë

Gjekë Gjonaj
Sipas studiuesve vendas dhe të huaj të kësaj fushë riti i gjëmës ( vajtimit) zanafillën e ka që nga koha e Skënderbeut, por realisht praktika është më e vjetër dhe përshkrime të ritualeve të tilla gjenden që tek Odisea i Homerit. Kronikanët e kohës kanë shënuar se, kur vdiq Gjergj Kastrioti- Skënderbeu në vitin 1468, Lekë Dukagjini rrihte gjoksin e shkulte flokët, siç bëri Akili kur u vra Patrokli në luftën e Trojës, 3.000 e më shumë vjet më parë. Udhëtarë e misionarë të huaj të shekujve XV-XVII, që kanë studiuar dhe vërejtur këtë dukuri të malësorëve të Shqipërisë së Veriut, sidomos ritet e vajtimit ndër burra, i vlerësojnë ato si të natyrës pagane e të çuditshme. Esenca e këtij rituali është që të lihet dhimbja, të shkojë dhe të largohet nga njeriu e po ashtu edhe të respektohet i vdekuri. Në Hot, Grudë, Triesh e Kojë, ka qenë zakon që të vedekurin/ën ta vajtojnë burrat dhe gratë. Domethënë në Malësi ka pasur vajtorë ( gjamtarë) dhe vajtore.
Gjamtë e burrave ( Vajtorët )
Njeriu apo personi që shprehë ( thërret-bërtet) vaj ( qan me ligje të vdekurin) në Malësi quhet vajtor. Ai shkonte kudo merrte lajmin e vdekjes në Malësi, pa pagesë, për t’i thirrë vaj të vdekurit sipas zakonit në këtë trevë. Të vdekurin burrë e kanë vajtuar meshkujt dhe gratë, ndërsa nëse një e vdekur ka qenë femër, atë e kanë vajtuar vetëm gratë. Nuk jam në dijeni që në Malësi një burrë të ketë vajtuar një grua, por nuk e përjashtoj një fenomen të mundshëm të këtillë.
Gjamët e buarrave në Malësi kanë qenë në grupe (korale) dhe kanë vazhduar deri në ditët e para pas Luftës së Dytë Botërore. Çdo person i grupit thurte vargje ashtu siç dinte duke mbajtur duart në pozitë horizontale, me rrahje të krahërorit, me gërvishtje të fytyrës. Gjamë të tilla më nuk ka në Malësi.
Vajtimi në grupe, sipas studiuesve vendas dhe të huaj të kësaj fushë, bisedës me vajtorë e vajtore të vjetra , me pleq e me plaka, është zhvilluar në disa faza. Vajtorët në grup kishin prijësin e tyre i cili zgjidhej nga pjesëmarrësit e grupit. Ata në shenjë të dhimbjes thërrisnin vaj të gjithë përnjëherë me zë të lartë, duke rrahur gjoksin, duke i gërvishtur faqet, duke i shkulur flokët, duke rënë përmbys mbi të vdekurin ( vigun-arkivolin) dhe duke gjëmuar dhimbshëm me fjalët:“ Ëh, ëh, ëh”. Gratë e rrethonin vigun ( kufomën) , nga ana e kokës së të vdekurit , e shoqëronin gjamën e burrave me :“ Ëj, hë, ëj”.
Malësorët, përveç gjamëve kolektive, më vonë kanë thirrë vaj në mënyrë individuale, një nga një. Vajtori para se të thërrasë vaj qëndron në këmbë. Ai i vë dy duart në brez duke qitur njërën këmbë (në të shumtën e rasteve të majtën) përpara dhe ia fillon gjamës, me fjalët : “ I mje-e-ri, o Gjelosh Toma”, por edhe : “ Mjer-o sot për ty Deli Meta” duke i theksuar ato virtyte e tipare që e kanë cilësuar të ndjerin, familjen e tij apo fisin. Vajtori mund të thërras vaj te shtëpia vetëm në mëngjes dhe aty ku i bëhet ceremonia e vdekjes. Natën nuk ka vajtorë te shtëpia, që thërrasin vaj. Gjithashtu, as vajtore. Vajtori thërret vaj për mashkullin e vdekur e jo për gruan. Malësia gjatë shekujve ka pasur shumë vajtorë të njohurë, që kanë lënë gjurmë të pashlyera në jetën shpirtërore të popullit tonë. Në vazhdim po përmendim disa prej tyre.

Vajtorët (gjamëtarët) nga Hoti: (Nikollë Prëkë Dushaj, Traboin, Rrok Pjetër Zeku Camaj,Vuksanlekaj, Mark Paloka Junçaj, Rapshë, Cak ( Tomë) Gjoni Camaj, Vuksanlekaj.)
Vajtorët nga Gruda: (Tomë Bishi Ivezaj, Kolë Zefi Lulgjuraj, Zef Ujka Lulgjuraj, Gjokë Kola Ivezaj, Zef Dasha Lulgjuraj, Dedë Luli Gjolaj, Lekë Ujka Lulgjuraj, Sokol Deda Kalaj.)
3.Vajtorët nga Trieshi: (Dodë Smajli Gjeloshaj, Nikollë Gali Lekoçaj, Gjeto Gjeka Arapaj, Nikë Gjeti Arapaj, Gjon Deda Arapaj, Gjon Mixhi Gjurashaj, Nua Kola Gjurashaj, Kolë Gjoni Gjurashaj, Hilë Toma Margilaj, Nikollë Hila Margilaj, Gjergj Pali Ujkaj, Gjel Deda Nikprelaj, Zef Toma Dedivanaj, Zef Uci Memçaj, Prëkë Uci Gjolaj, Rrok Gjoka Gjokaj, Zef Toma Dedivanaj, Pjetër Prëla Lucaj, Mal Kaculi Cacaj, Mark Smajli Nikollaj, Mark Noshi Gjeloshaj, Gjekë Arapaj.)
Vajtorët nga Koja: ( Mark Zeka Ulaj, Zef Zeka Ulaj,Dodë Paloka Ulaj, Gjergj Leka Ulaj, Prëtash Uci Ulaj, Bardh Miri Kërcaj, Kolë Bardhi Kërcaj, Prëlë Kola Kërcaj, Mark Gjeti Gjokaj, Mark Luca Gjokaj, Dokë Marashi Ivanaj, Dodë Prëka Ivanaj, Prëlë Gjeka Kolçaj, Mark Prëla Kolçaj, Pjetër Kola Lucaj, Fran Tushi Lucaj, Vuksan Leka Nucullaj.)
Për kuriozitet themi se vajtorët në Hot, Grudë, Triesh e Kojë kanë qenë të besimit katolikë. Nuk mbahet mend të ketë pasur gjamtarë të besimit myslimanë
Vajtimi i femrave ( Vajtoret)
Siç theksuam më lartë te shqiptarët e besimit katolikë në Malësi është i përhapur dhe i njohur edhe vajtimi i femrave. Vajtimi i femrave dallohet nga ai i meshkujve. Vajtoret fillojnë vajin me fjalët: “ Ëj, hëë-ëj”. Këto poetesha popullore, për dallim nga vajtorët, të cilët mund t’i quajmë edhe poetë popullorë, kanë vajtuar edhe meshkujt edhe femrat. Vajtoret kanë vajtuar ulur pranë vigut. Me rëndësi është të theksohet një fenomen i rrrallë në Malësi se ka ndodhur që një grua myslimane të ketë qenë vajtore. Ajo është File Hasja Gjokaj, nga fshati Milesh, e martuar në Halaj të Kastratit.
Kjo grua e cila ka vdekur në Shkodër, ka qenë vajtorja e vetme e cila i përketë fesë islame në Malësi që dihet deri më sot. Ashtu si vajtoret e tjera katolike, që në vajin e tyre përdorin aspekte kanunore kur qajnë një mysliman , ka vajtuar edhe kjo brimtare e fesë islame. Ndër vajtoret tjera të njohura në Malësi po përmendim:
1.Nga Hoti: (Lulë Pjetra Camaj.)
2.Nga Gruda : (Mari Markja Ivezaj.)
3.Nga Trieshi: (Mare Gjonaj-Gegaj, Tereze Gjokaj, Pashkë Ujkja Dedivanaj, Age Gjonja Arapaj, Pakë Gjetja Memçaj.)
4.Nga Koja: (Tringë Kolja Gorvokaj.)
Vajtorët dhe vajtoret e Malësisë me fjalë shumë prekëse, me plot ndjenja emocionuese, me shprehje të bukura poetike, me një gjuhë të pastër dhe të pasur popullore theksojnë vetitë e mira njerëzore të të ndejrit/ës, gjendjen e vështirë që lë i vdekuri, e vdekura dhe pikëllimin e prindërve dhe familjes. Brimtarët dhe brimtaret në Malësi kanë qenë shumë të nderuar dhe të repsektuar. Ata gëzonin autoritet tek popullata vendase. Nuk mund të paramendohej asnjë vdekje pa pjesëmarrjen e vajtorëve dhe vajtoreve. Aq ishin të mirëpritur dhe të mirëseardhur në raste vdekjeje sa të pranishmit nga larg i vërenin në grupe njerëzish duke thënë ja po vjen filan vajtori. Ardhja e tyre në hatër vlerësohej si diçka madhore e madhështore dhe i gjithë populli i dëgjonte me shumë vëmendje e qetësi pothuaj absolute. Secili vajtuer dhe vajtore dallohej nga të tjerët për nga teknika e të bërtiturit vaj, nga mjeshtëria e thurjes së vajtimit, ngjyra dhe lartësia e e zërit të kthjellët si pushka.
Zhdukja e këtij riti të vdekjes
Ky zakon i lashtë i malësorëve nuk u ndërpre që nga zanafilla e tij e as në regjimin komunist në ish – Jugosllavi, siç ka ndodhur përshembull në Shqipëri në kohen e regjimit të egër të Enver Hoxhës. Por, për fat të keq, kjo traditë e shumëshekullore e malësorëve nuk arriti të mbijetojë në fillim të shekullit 21, që konsiderohet si shekull i teknologjisë. Tash disa vite u shua përfundimisht ky rit mortor në Malësi. Gjama e burrave dhe vaji i femrave në këtë trevë shqiptare u depozitua në muze e arkivë. Ndoshta përgjithmonë.

Burimi/kohajavore.me/

Krismat në Krajë

No Comments Argëtim Histori

“Ec djalë se nuk na e falë historia,
Mos me i krye punët tona”
Prof. Zekeria Cana

Zhegu i verës më 22 qershor 2022 thyhet nga një cingërimë e mikut tim Fatmir Markashi: “Sami, përgatitu për një rrugëtim në Kraujen (Krajën) time, do rikthehemi në kohë…”
Mjaftoi të më nxisi kureshtjen Kraja, me gjithë atë histori, për mua vend mitik i ngjarjeve dhe njerëzve bujarë.
Historia e Krajës (Kranja / Krouja / Kraja) përmendet qysh në shekullin V dhe viti 670 si Carnium -Karnium (dhe si via Chreinariorum më 973, actum Kreine in 1050–65 dhe Chreina in 1065–77). Ashtu si trajta latine, emri i krahinës Carnia vjen nga fiset kelte të njohura si Carnī, që përkthehen edhe si Bri, greqisht Κάρνοι. Ka mundësi nga ky konfiguracion i terrenit vjen dhe emri, nga rrënja kelte kemi *karno – ‘majë, big, grumbull gurësh’. Kështu gjatë kohës, me rotacizëm kemi sot emërtimin e Krajës.
Fatmiri nuk zbulon asgjë, por mbas gati 30 minutash vozitje nga Ulqini, liqeni i Shkodrës shpaloset para nesh që e shijojmë këtë pamje me ca çiklistë të huaj, të cilët i kishte zënë vapa e fillim verës te ne.
Tabela e cila tregon se duhet të nisemi kah lagjja e Curajve, kalon mu përtej kishës së Shën M’risë:
“Gërmadhat e Kishës së vjetër Shën Mëria e Krajës paraqesin një monument historik të rëndësishëm për Krajën dhe banorët e saj. Ky tempull i lashtë ka një histori të bujshme, të gjatë dhe mjaft interesante. Kisha e Krajës është ndërtuar në vitin 1001. Ndodhet në Ostros të Madh. Ndarja e Kishës së Krishterë, në atë të Lindjes dhe të Perëndimit, u bë në vitin 1054. Në atë kohë, ngjarjet e ndryshme civilizuese u reflektuan edhe në Kuvendin e Shën Mërisë në Krajë, e cila u ndërtua nga murgu Pjetër në shekullin X, në gërmadhat e Kishës së vjetër. Veçanërisht për Kishën e Shën Mërisë është e lidhur legjenda e princit Gjon Vladimirit (Shën Gjonit). Në vitin 1446 Shën Mëria e Krajës kthehet në argjipeshkvi katolike, ku dhe si argjipeshkëv i parë përmendet Teodozia. Në literaturën historiografike përmendet e dhëna që në Krajë, në një kohë të caktuar, që nga viti 1445, ishte edhe selia e Mitropolisë së Zetës.”
Duke i parë këto rrënoja, vëmendjen ma tërheq një grafit dashakeqës, ku një vendas me shkronja të mëdha e kishte zhgarravitur mbiemrin e vet të sllavizuar nga Cura(ej) në Curoviq… Injoranca ka emër, prandaj kjo marrëzi nuk më befason, sepse sot kudo i kemi këto njolla të civilizimit, kah do që sheh monumente të trashëgimisë, mbase edhe shteti pak kujdeset për to.
Dhe papritmas, një plak brof çohet në këmbë, me një uratë mikpritjeje: ”Mirë se ju ka prua Zoti e kjofshi faqebardhë”, dialekti melodik i Gjon Bdek Buzukut (autorit të Mesharit 1555) ende jehon në Krajë, pa diskutim i bukur në formën e bukur të gegërishtes së Mbishkodrës.
“Jam Musa Cura, 84 vjeç. Edhe pse i lodhun nga jeta, kam dëshirë t’madhe të ju drejtoi tek dy varreza të hershme që kanë të bëjnë me origjinën e emrit tim dhe luftërat ballkanike, shumë pak të përfolura te ne”.
“Po, i kuej je o çun?”
Plakut ia thyej kureshtjen kur i them se jam djali i Flamurit dhe nipi i Xhemal Ramës nga Milla e Anës së Malit! Musait të zgjuar i rikujtohet gjyshi im Xhemali dhe tregon se nga i gjashti brez jemi gjak, pasi gjyshi im i ka rrëfyer prejardhjen e tij krajane, nga fisi i Kacajve…
Bota e vogël, por Fatmiri insiston të nisemi te varrezat e dy dëshmorëve që ishin vrarë mu në kufirin malazezo-shqiptar, duke mbrojtur me mitraloz pozitën dhe detyrën e tyre si kufitarë të Perandorisë Osmane, te pika e quajtur “N’puticë”.
Mu tek udha e cila të çon për Gjenashaj, nën hijen e trungut të gështenjave qindravjeçare, e parkojmë veturën, kurse nga kjo pikë nisemi udhës nga Vanali, nje rrugë me shkalla të gurta përtej fushave apo fushëgropave që vendasit i quajnë “sinjore”, që janë toka bujqësore të cilat shërbejnë për kultivimin e bimëve të ndryshme (duhanit, grurit, misrit, pemëve dhe perimeve), si dhe për kullosa.
Plaku Musa e ka kujtesën fotografike. Edhe pse i moshuar, hapat i ka të sigurt, sikurse dëshira për t’i gjetur varrezat. Na rikujton se dikur kishte gjallëri, tash vegjetacioni i një shpopullimi të tmerrshëm e kishte bërë të shkretë.
Mbas gati 25 minutash ngjitjeje, me disa pushime të shkurtra, mbërrijmë tek një ubël. Jemi mu pranë saj, por Fatmiri na shfajësohet se emrin e saj nuk e din, por t’i referohemi Xhelalit (Mujës), i cili në librin e tij “Ublat – trashëgimi kulturore dhe jetike në Krajë” këtë ubël e quan “Ma Dacash (Me Dacash)”. Më bën përshtypje edhe lugu i drurit. Nga këtu varrezat s’janë larg.
Fatmiri fillon ta ngjisë dronin e vet, ta shohim se sa larg jemi. Nga ky vend duket në madhështinë e vet edhe Matgushi, fusha e Ostrosit, fusha e Qyrjanit dhe doemos i pashmangshëm liqeni i Shkodrës, mbase edhe toponimi Malësia e Mbishkodrës.
Musa, i urtë, tani fillon të mallëngjehet, sepse jo larg ishte vrarë axha i tij vetëm 22-vjeçar, Musa Bajram Cura, nga i cili edhe Musai e ka marrë emrin. Ishin Krismat e Krajës që paralajmëruan tmerrin e Luftërave Ballkanike. Le ta rikujtojmë lexuesin se çka ka ndodhur:
“Salih Zenuni i fisit të Hardojve, por që jetoi ne Curaj Poshtë, gjatë ikjes së popullatës së Krajës për në Shkodër, më 9 tetor 1912, djalin e tij të vogël 13 muajsh Adem Salên, e la në Skje dhe kapi Taraboshin për të luftuar kunder malazezëve. Para se të mbërrinin në Tarabosh, malazezët u dhanë zjarrin shumë shtëpive dhe vranë e masakruan shumë njerëz. Vlen të përmendim Veli Nilën (Berjashin), të cilit ia prenë hundën dhe veshët për të jetuar kështu gjithë jetën që i kishte mbetur.
Emrat e kranjanëve të rënë në këtë luftë (1912) kundër malazezëve: Sali Markashi, Salë Dushi (Tukemani), Musë Bajram Cura, Salih Nurja (Qyrjan), Mulla Ahmeti (Gjeçbritaj), Zenun Bajraktari (Verliq), Taip Berjashi, Sulejman Cuka, djali i Meha Nasufit (Verliq), Nezir Sulejmani (Gjeçbritaj), Ramë Zeka etj.”
Pas një rruge tejet sfiduese me shkurre dhe çuba, nën majën e Puticës janë dy varreza të ndërtuara në vitin 1963 nga Idriz Mujeziqi i Qyrjanit, të cilin plaku Musa nuk e harronte. Pa dyshim, rrëfimi rrëqethës i Musait tregon tmerrin e asaj dite. Edhe pse në moshë të thyer, fjalët që i ka dëgjuar nga të parët e tij janë një dëshmi të cilën nuk e ka zbehur as koha dhe as mosha:
“Dikush u kishte treguar malazezëve se shqiptarët janë mobilizuar për rezistencë. Forcat malazeze tërhiqen për në Kështenjë,dhe në drejtim të Matgueshit u tubuan në Zelesredë, nën majë të Puticës.
Aty i pritën Salë Dush Tukemani, 17 vjeç, dhe Musa Bajram Cura, 22 vjeç, të cilët edhe pse ishin kundrejt forcave superiore të një lufte të pabarabartë, ranë si trima gjer në fishekun e fundit të mitralozit, ku krahas tyre ra në betejë edhe ushtari turk, ishte ‘borizan’, më 9. 10. 1912”.
Plaku Musa, më në fund e gjeti fuqinë dhe guximin të na shpalosi këtë ngjarje e cila la pasoja shumë të mëdha te popullata vendase e pambrojtur.
Vendosëm në një shtizë të improvizuar edhe flamurin kombëtar, ku për hir të martirëve që ranë atë ditë bëmë një lutje që sadopak shpirti i tyre i lirë sot pas më shumë se 100 viteve vetmi, dikush po i rikujton me mallin dhe nderimin e merituar.
Urata e plakut Musa na përcolli gjatë gjithë rrugës, ku ndoshta kënga e rapsodit shqiptar më së miri e mbyllë edhe këtë rrugëtim të radhës:
Krajl Nikolla me sy n’Shkoder:

Krajl Nikolla me sy n’Shkoder:

Nal, ku je o, Kraja vogel!
Ktu na ke Nikollë t’vraftë buka,
Nuk isht shua Osa Kuka.
Në Lesender, në Vraninë,
Lufton Kraja me Cetinë.
Gjimon qielli, dridhet toka,
Joj, serdare – Kasem Gjoka.
Tym e flakë u ndez Muriqi,
Aty u vra Pop Vujoviqi.
N’luft’ të Krrics kush ra i pari?
Ali Brahja, Bajraktari.
Kush e vrau n’Shkoder valinë?
E vrau Kraja zemerzinë.
Has Lik Doda, ezhderbaja:
Yryç, djelm! – He, u pastè Kraja!
Hoxhë Lani me t’anè e vet,
Mirë pa qet, ma mirë pa vret.
Ka Shingllija po vjen zani,
Ç’po lufton Dush Tukemani.

Burimi/kohajavore.me/Sami Flamuri

Kostaq Stefa – kur bukuria shndërrohet në provë materiale të krimit

No Comments Argëtim Histori

nga Shpend Sollaku Noé, ne gazeten “Dielli”,New York.
Në shtetin e shëmtuar që vriste atdheun e bukur. Të metamorfozës së medaljeve të ringjallura si pranga, të zinxhirëve e drynave me çelësa të hedhura në lumë. Të damkosjes së trurit me vula inkandeshente. Të rrënqethjes së barit. Të llurbës që dërgoi nën trikëmbësh auditorin. Të plumbit pas veshit që përdrodhi besën. Të ligjit të pjellë prej urrejtjes që vuri nën thembër të brishtën e mbetur pa mbrojtje. Të thikës pas shpine që theri përqafimin.
Kostaqi i bukur
Këto rreshta janë diçka nga historia e një bojskauti të inteligjencës së re shqiptare, të flijuar në altarin e tiranisë. Shiheni me vëmendje këtë zotëri të vitit 1927: është Kostaq Stefa. Vetëm 22 vjeçar – tashmë qysh prej një viti pedagog në Shkollën Teknike të Harry Fultz-it, në Tiranë, pasi kish mbaruar në të njëjtën shkollë aq mirë sa të emërohej po aty. Një beratas modern, i bukur në mendje, i bukur në moral. Zotësia dhe pastërtia e shpirtit do ta shpinin po atë vit, në fatlumin 1927 të zgjidhej kryetar i organizatës së parë shqiptare të bojskautasve. Formimi fizik, moral e shpirtëror i rinisë së gjithandejme ishte qëllimi i këtij organizmi botëror. Këndvështrim i mbetur modern edhe sot për ata që kanë lindur të bëhen prijësa. Sepse beratasi i bukur Kostaq Stefa i kishte të gjitha premisat për të qenë një prijës.
Si të gjithë ata që kanë ardhur në këtë botë që të bëjnë mirë, ai djalosh beratas iu kushtua edhe Kryqit të Kuq.
Si pothuaj të gjithë djemtë modernë, ishte edhe sportiv i zellshëm, në tenisin prej tij të preferuar.
Kostaqi kish qenë edhe me fat, sepse kish lindur në një familje që asnjëherë nuk i ishte shmangur detyrës ndaj atdheut. Tradita familjare i nguste patriotizmin pa kushte. Që do të ishte edhe një tjetër nga bukuritë e këtij djali të përzgjedhur qysh prej lindjes për t’u bërë i shquar.
Që ajo bukuri të ishte e plotë mungonte diçka që rasti e solli krejt natyrshëm: Leni.
Eleni e bukur
Bijë e Jançeve, bukuri tipike e viteve ‘30. Po të kish lindur gjëkundi tjetër, mund të ishte bërë aktore e dëgjuar. Elegante, me vështrim depërtues, e veshur sipas modës së fundit, nuk kish sesi t’i shpëtonte një tjetër syri të mençur, atij të Kostaqit. S’pati nevojë për shkuesi. Ai e ftoi në shtëpi sapo e pa me motrën e tij, Elpiniqin. Nuk qe e domosdoshme t’i deklaronte shuarjen e yjeve nëse ajo nuk do të pranonte: mesazh i shpirtit u bënë ca biskota në formë zemre. Që bojskauti ynë sapo i kish sjellë prej Londre. Ishte bërë një djalosh i bukur, do ta pëshkruante më vonë Kostaqin ajo. Kish flokë të dredhura e të ndara në mes, hundën e drejtë, faqet në të cilat gjendej gjithmonë një tis i kuq; buzët të plota…Sjelljet prej zotërie të trashëguara.
Ajo ishte ende nxënëse e Normales së Korçës në vitin më të bukur të bojskautit mangalemas, në të papërsëritshmin për ta: 1927. Syrit të saj të mençur e të mprehtë nuk do t’i shpëtonte ai ngazëllim i brendshëm i djaloshit ndërsa i ofronte herë pas here kutinë e biskotave londineze. Një zemër këtu, një zemër atje, përcjellja dhe propozimi i lumtur për një jetë të përbashkët që u bë edhe alfa e krijesave që sollën në jetë.
Familja e bukur – shtylla kurrizore e atdheut të ardhshëm
Alfredoja, Vangjushi, Elda, Vitorja dhe Parashqevia – camërdhokja që sapo kish mbushur një vjeç. Këta pesë fëmijë, të gjithë si yje, i krijoi çifti i bukur Taçi e Leni. Për ta ngritja e familjes qe një art i vërtetë. Atdheu kishte nevojë të rritej. Si mund të zhvillohej më tej nëmos nëpërmjet fëmijëve të bukur?
Çfarë duhej t’u kish kërkuar më shumë shteti shqiptar shtetasve të tij? Eleni e Kostaqi i kishin plotësuar e tejkaluar të gjitha detyrimet ndaj Shqipërisë: ishin inteligjentë, kishin studjuar në shkollat më të mira shqiptare dhe të Evropës, kishin lozur pa hezitim rolin e tyre kur atdheu kish qenë në nevojë, e shihnin orientimin e vendit të tyre drejt Perëndimit si diçka të natyrshme, të lindur me ADN e shqiptarit.
Një skenar i një filmi të mohuar, i zhvilluar kokëposhtë
Ia kish kërkuar atdheu edhe atë sakrificë të lartë: shoqërimin drejt shpëtimit të tridhjetë amerikanëve të rënë andej nga Belshi. Mjekë, infermiere, ekuipazh i avionit. Ishim miq me amerikanët, ishim aleatë. Kishin qenë korrierët partizanë ata që i kishin përcjellë nëpër dhiare deri në Berat, për të mos rënë në dorën e gjermanit. Shtabi partizan i Beratit ia kërkoi Kostaqit atë detyrim. Boyskauti ynë e quajti nder. Dy prej infermiereve ushtarake amerikane u strehuan tek Stefët. Për tu nisur sa më parë drejt shpëtimit. Rrugëtim i pashkelur ndonjëherë as prej Kostaqit.
Në librin “Ikja nga Shqipëria” të Anjes Mangeriçit, përshkruhet me besnikëri të fakteve sesi nën drejtimin e atij profesori mangalemas, u përshkrua itenerari pothuaj i pamundshëm: Berat – Dobrushë – Vërzhezhë – Leshnije – Zhulat – Progonat – Dhoskat – Gjirokastër – Tërbaç – Dukat. Ndarja pranë bregdetit. Kthimi i vetëm i Kostaqit për në Berat meriton një vepër letrare më vete. Por ai nuk e kish mendjen tek lavdia, por tek Leni e fëmijët. Dhe as që i shkonte ndërmend që sapo kishte përcjellë armiqtë e ardhshëm.
Ajo që duhet të ish bërë pika e forcës e familjes së Bukur Stefa, sipas logjikës së mbrapshtë të tiranisë u kthye në sferën e tyre të Sifizit.
Flamujt që nuk u shpalosën më
Ishin tre në mbledhjen e Beratit, atë të stërtrumbetuarën e tetorit të 1944-ës. Në rrjedhën e zhvillimeve të mëvonshme dy prej atyre flamurëve – Union Flag dhe Stars and Stripe – do t’i merrnin vorbujt, do të mbetej vetëm ai i mesit, me drapër e çekan. Askush brenda kufirit të shtetit nën yllin që kullonte gjak nuk duhej më të shihte miqësinë dhe krenarinë në valëvitjen e tyre.
Ajo që së pari përflitej, fatkeqësisht ndodhi.
Në mbëmjen e 8 shtatorit të 1947-ës, në portën e Stefajve dikush troket me këmbë. Në emër të popullit. Të popullit të kujt, kërkon të kuptojë gjuhën e terrorit Kostaq Stefa. Të popullit të tyre, sigurisht, jo të popullit tim. Janë tre. Ushtarakë. I shquari djalë mangalemas nuk kish dashur t’i besonte si të vërteta lajmet e marra në Tiranë sipas të cilave amerikanët, britanikët dhe gjithkush që kishin punuar me ta, sipas gjykimit sllav të cilit atdheu i shqipeve po i nënshtrohej, tashmë ishin të gjithë armiq.
Ku ishte vendosur arrestimi i tij, në Moskë apo Beograd?
Profesor Stefa detyrohet t’i kthejë shpinën shtëpisë. Leni e tij dhe të katër fëmijët më të rritur – Tina ishte vetë disa muajshe – do të mbajnë përgjithmonë në paradhomat e kujtesës atë kurriz atësor që e përpiu errësira.
Pjelladreqët e territ dhe akuzat e sajuara
As që i kishin kaluar ndërmend Eleni Jançe Stefës se të gjitha ato veçori të mrekullueshme të Taçit të saj do të konsideroheshin krime. Krim sepse fliste e shkruante shkëlqyer anglishten? Krim sepse shpëtoi mjekë e infermierë nga asgjësimi i sigurtë prej nazistëve? Krim sepse kish mbaruar Tekniken e Herri Fullcit? Krim sepse kish qenë 22 vjeçar pedagog? Krim sepse kish studjuar në Firence? Krim sepse kish qenë profesor edhe në Qytetësen e Beratit? Krim sepse kish ndërtuar një familje sipas traditës patriotike të prejardhësve? Krim sepse ishte i pastër si pika e vesës në Tomor?
Sa herë do t’ia kish përsëritur vetes këto pyetje kur u sekuestruan pasurinë dhe nuk u lanë asnjë kuvertë, kur i përzunë edhe nga streha e tyre – kështjellë e shumëbrezave Stefa – , për ta përplasur me 5 fëmijë në furrën e pjekjes poshtë shtëpisë; kur pa në dorën e policit sahatin e Taçit prej 500 napolonësh flori as edhe të regjistruar në letrën e konfiskimit; kur do ta pushonin nga mësuesia; kur të pesë engjëjt e saj dhe ajo vetë do të mbeteshin në dorën e miqve e farefisit.
E mendoj shpesh atë zonjë të çmuar Eleni Stefa, sa herë që më kujtohet nëna ime. Ne ishim gjashtë fëmijë kur na e dënuan babanë. Dhe na u bënë shpëtimtarë dajat krutanë, i miri kushëri Gani Duro në Berat, por edhe miqtë e shumtë. Nuk mund të harroj sidomos një Vit të Ri, kur shoqërova mamanë nga Lushnja, në muzg, nëpër shi, bubullima e llucë, deri në Plug, tek një mikeshë e saj të internuar atje – Nebaet Kollçinaku – për të kërkuar borxh, pasi nuk kish mbetur asnjë lek edhe për të blerë ca portokalle! Për të tjerat as që bëhej fjalë. Sido që ndodhi, babi ynë të paktën doli i gjallë prej minierës së kromit. Të pesë fëmijët e Kostaqit nuk do ta shihnin më të jatin.
Nuk qenë lëmosha ato që njerëzit e mirë u ofruan Elenit e të bijve, por mbijetesa me kokën lart. Mbijetesë që nuk ndoti aspak veçoritë e vyera familjare të Stefëve deri në 18 janarin e vitit 1993.
Ish gjendur gropa ku kishin hedhur Kostaqin dhe tre beratasit e tjere. Elenit i erdhi ora të ballafaqohej me të hamendurën. Sidoqoftë, mendoi se mund të konsiderohej “me fat”. Burbuqe Haxhiademi nuk arriti ta mbushte me substancë mermerin e Ethemit të saj. Aldo Renato Terrusi e kërkon akoma dëshpërimisht të jatin e groposur në burgun e Burrelit e sa të tjerë. E sa të tjerë… që bredhin nëpër eter pa asnjë banesë të fundit.
Në shtetin e shëmtuar që vriste atdheun e bukur. Të metamorfozës së medaljeve të ringjallura si pranga, të zinxhirëve e drynave me çelësa të hedhura në lumë. Të damkosjes së trurit me vula inkandeshente. Të rrënqethjes së barit. Të llurbës që dërgoi nën trikëmbësh auditorin. Të plumbit pas veshit që përdrodhi besën. Të ligjit të pjellë prej urrejtjes që vuri nën thembër të brishtën e mbetur pa mbrojtje. Të thikës pas shpine që theri përqafimin.
Rëndësia e gjetjes së eshtrave të Taçit të saj të hijshëm, sidoqoftë, e kish përfshirë të gjithën. Ajo e mendoi gjatë atë çast të pushkatimit, atje, buzë përroit në Uznovë, në vitin e murgët 1948. Me të qeshurën e plasaritur përjetë, me lotin e shkretuar. Ajo, Eleni kokonë, i dëgjoi përsëri e përsëri ato krisma. U ngjeth. Në buzë të gropës së përbashkët. Mbylli sytë. Në vesh përceptonte qartë psherëtimën e Kostaqit të bukur: “Ah, Leni im, më pushkatuan, o shpirt, më 3 mars, pas mesnatës. Qemë katër ne të mbyturit në gjakun tonë. I kisha njohur. Ishte Tajfur Haznedari, nëpunësi i bashkisë, ishte edhe avokati Hamit Myftiu, ishte edhe Babai i Teqesë Bedri Cakranji. Nuk po ta rrëfej sesi ramë pranë njeri-tjetrit. U përpoqëm të ishim bashkë, që të katër. Nuk u përqafuam dot. Njërin krah ma kishin thyer. Duart i kishim të lidhura me zinxhirë. Zinxhirët të mbyllyr me dryn. Të mbyllur edhe përtej vdekjes. Me çelësin të hedhur larg, drejt trojeve ku flitej sllavisht. Ky dryn që shihni tani në mes të eshtrave të parakrahëve të mi. Sa më kanë dhembur ato eshtra! Dhe bënte ftohtë, shumë ftohtë pasi na mbuluan me baltë. Ndieja të dridhura vazhdimisht… Deri sa u ngjita atje lart, përmbi Taben e Kalasë. Ju shihja si në pëllëmbën e dorës. Ju kam ndjekur çdo çast, por nuk zbrisja dot deri tek ju. Kishte shumë egërsira nëpër rrugë, qenër që pëllisnin, dosa që lehnin. Më piku malli për ty, Leni im e shtrenjtë. U dogja shkrumb për fëmijët tanë. Si ia bënin pa përkëdheljet e mia Fredoja, Elda, Toti dhe Tina? Vangjo a ia arriti të mësohej pa mua? Qemë shumë të lidhur”. “Ah, Taçi im, asnjëhere nuk u mësua Vangjo me humbjen tënde, as të tjerët. Qe ai, bashkë me Fredon që t’u gjendën të parët kur të zbuluan nga nënbalta”.
Qiell që rrotullohet rreth syve të Elenit të bukur; tokë që trandet që prej përbarqeve. Meteorë që rrëshkasin e përthyhen sikur të ishin bij vetëtimash. Qiell i rrafshët që përkulet mbi baltë. “Po të shpjemë në një vend me dritë, Taçi. Nuk ke për të pasur më ftohtë”.
Shpend Sollaku Noé

Burimi/Facebook/ONLY BERAT